پارتی دیموكراتی كوردستان لە ڕۆژی ١٦ی ئابی ساڵی ١٩٤٦، بە ڕێبەرایەتیی سەرۆك مستەفا بارزانی، بە ئامانجی ئازادی بۆ گەلی كورد و دیموكراسی بۆ گەلانی عێراق دامەزرا. لەو ڕۆژەوە پۆل پۆل هاووڵاتییانی تامەزرۆی ئازادی و دیموكراسی و ڕەتكردنەوەی زۆرداری، لە دەوری پارتی كۆبوونەوە و بە سەركردایەتیی بارزانی هێزی سیاسی و نیشتمانیی پارتییان بەهێز كرد.
شۆڕشی ئەیلوول و ڕێككەوتنی ١١ی ئادار
پارتی بە سەركردایەتیی بارزانی، لە ساڵی ١٩٦١ شۆڕشە مەزنەكەی ئەیلوولی دەست پێ كرد. چەندان شەڕی قارەمانانەی دژی حكوومەتی خۆسەپێنی عێراق و بەدەستهێنانی مافەكانی كورد كرد و زیان و شكستی زۆر بە دوژمنانی كوردستان گەیەنرا. بەهۆی ئەم بڕوابوونەی كورد بە دۆزەكەی و خەباتی بەردەوام، حكوومەتی عێراق ناچار بوو لەگەڵ سەركردایەتیی شۆڕش گفتوگۆ و ڕێككەوتن بكات.
لە ١١ی ئادار/مارسی ١٩٧٠، ڕێككەوتنی ١١ی ئادار واژوو كرا كە تێیدا ددان بە ئۆتۆنۆمی كوردستان، مافە نەتەوەیی و كولتوورییەكانی گەلی كورد، بەشداریی كورد لە حكوومەت و بەكارهێنانی زمانی كوردی لە دامەزراوە فەرمییەكاندا، بوو بە دەقێكی نووسرا و واژوو كراو، ئەمە یەكەمجار بوو رژێمێكی دكتاتۆر بە دەقێكی نووسراوی مێژوویی، مل بۆ داواكانی كورد بدات، بۆیە ڕێككەوتنامەكە بە یەكێك لە گرنگترین دەستكەوتەكانی خەباتی كورد لەو سەردەمەدا دادەنرێت و بناغەی بەرزكردنەوەی خواستەكانی كوردیش بوو بۆ داهاتوو.
ڕێككەوتنی جەزائیر و شۆڕشی گوڵان
گەشانەوەی دۆزی كورد و مافی چاپ و بووژانەوەی ژیانی كوردەواریی، لە سایەی ئەو دەقە مێژووییەی ددانی بە مافەكانی كورددا نا، ئەمە وڵاتانی ناوچەكەی ترساند و هەستیان كرد دۆزی كورد زیاتر گەشە بكات، دەبێت ئەوانیش باجی ستەمكارییەكانیان بدەن، بۆیە كەوتنە جووڵەی نهێنی و عێراق پاشگەز بووەوە لە مافەكانی كورد و سازشی بۆ وڵاتانیش بەتایبەت ئێران كرد، هەتا لە ڕێككەوتنی جەزائیردا /ساڵی ١٩٧٥/ گەلەكۆمەی نێودەوڵەتی و هەرێمی لە كورد كرا و بووە هۆی وەستاندنی دەسكەوتەكان و نائومێدییەكی قووڵ گەلی كوردستانی داگرت.
پیلانی جەزائیر دژی كورد، بۆ قۆناغێك خەباتی كوردی ڕاوەستاند، بەڵام میلەتێك بە ئازادی و مافەكانی شاد بێت، چیتر ناخرێتە ناو چوارچێوەی داگیركاری و ناتوانێ دەستەمۆ بێت، بۆیە هەرزوو خەباتی چەكداری دەستی پێ كردەوە و لە ٢٦ی گوڵانی ١٩٧٦دا شۆڕشی گوڵان دەستی بە چالاكی كردەوە. پێشمەرگەی كوردستان لە چیا و دۆڵەكانەوە ئومێدی گەلەكەیان بووژاندەوە و ژیانیان لە داگیركەر تاڵ كرد، داستانی بێوێنە تۆمار كرا و مەفرەزەی بچووكی پێشمەرگەی سوپای گەورەی عێراقی لە شاخەكانی كوردستاندا تێكدەشكاند. شۆڕشی گوڵان هیوای لە دڵی كورددا زیندوو كردە و خەباتی كورد بەرەو قۆناغێكی نوێی سیاسی و سەربازی چوو، بە كردەوەیش خواستەكانی كورد بەرزتر بوو لە جاران، تا ڕاپەڕینی بەرهەم هێنا و جۆرێك سەربەخۆیی خۆبەڕێوەبردن لە هەرێمی كوردستان دروست بوو.
ڕاپەڕینی گەلی كورد و دامەزراندنی حكوومەت و پەرلەمان
لە پێنجی ئاداری ساڵی ١٩٩١، گەلی كورد بە پاڵپشتیی پێشمەرگە و بەشداریی هێزە سیاسییەكانی كوردستان، ڕاپەڕینەكەی خۆی دەست پێ كرد. لە ڕاپەڕیندا زۆربەی ناوچەكانی كوردستان لە دەسەڵاتی حكوومەتی عێراق ئازاد كران و بنەمای قۆناغێكی نوێی سیاسی و دیموكراسی بۆ كوردستان دانرا. ساڵی ١٩٩٢، یەكەم هەڵبژاردنی ئازاد لە كوردستان بەڕێوە چوو و پاشان پەرلەمان و حكوومەتی هەرێمی كوردستان و دامەزراوەكانی حوكمڕانی دامەزران، ئەمەیش بووە خاڵی وەرچەرخان لە مێژووی نوێی كوردستاندا و تا ئێستەیش بەرهەمی ڕاپەڕین بە گەشاوەیی ماوەتەوە و چرای ڕووناكی كوردانە لە سەرانسەریی دنیادا.
پارتی و كەوتنی دیكتاتۆر لە ٢٠٠٣
خەباتی كورد هەر بە ڕاپەڕینەوە نەوەستا، تا لە ساڵی ٢٠٠٣دا هەلی سیاسیی نێودەوڵەتیی ڕەخسا و ڕژێمی سەدام حوسێن بە هێرشی ئەمەریكا و هاوپەیمانان و بەشداریی كارای كورد، ڕووخا.
ئامادەكارییەكانی ڕووخانی ڕژێمی دكتاتۆری عێراق كە خواستی لە مێژینەی كورد بوو، زووتر دەستیان پێ كرد و وەك لە كتێبەكانی سەرۆك بارزانیدا ئاماژەی بۆ كراوە، كۆبوونەوە و گفتوگۆكانی ئۆپۆزسیۆنی عێراق لە شوێنە جیاوازەكان، لەوانە بەریتانیا و سەڵاحەدین، بەڕێوە دەچوون و پارتی بەشێوەیەكی كاریگەر بەشداریی ئەو پرۆسە سیاسییە بوو.
دوای ڕووخانی ڕژێمی سەدام، دەستووری نوێی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٥ پەسند كرا. سەركردایەتیی كورد بە ڕژدی هەوڵی دا مافەكانی كوردستان لە دەستووردا جێگیر بكرێن. بەهۆی ئەو هەوڵدان و پێداگیرییەی كورد، سیستمی فیدراڵی لە عێراق چەسپا و هەرێمی كوردستان وەك هەرێمێكی فیدراڵی لە دەستووردا جێگیر بوو. لەو قۆناغەدا كوردستان لە بواری ئابووری، سیاسی و دیپلۆماسییەوە هەنگاوی گەورەی نا. دامەزراندنی پڕۆژەكانی وزە و بەتایبەتی بەرهەمهێنان و هەناردەكردنی نەوت، كوردستانی خستە ناو نەخشەی وزەی جیهان و پێگەكەی گەورەتر بوو.
پارتی لە شەڕی تیرۆردا
لە ساڵی ٢٠١٤دا هێرشی تیرۆریستانی دەوڵەتی ئیسلامیی لە عێراق و شام/داعش، بۆ سەر خاك و گەلی كوردستان دەستی پێ كرد، ڕووداوێكی ترسناك و خێرا و لەناكاو بوو، وەهمی تیرۆرستان كە بەشێكی خاكی سووریا و عێراقیان لە ماوەیەكی كەمدا داگیر كردبوو، ترسی زۆریان بڵاو دەكردەوە، جۆرێك لە شڵەژانی دروست كرد، ئەم وەحشە دژەژیانانە سەرەتا زیانی گەورەیان لە كوردستانیش دا، بەڵام هەرزوو بە سەركردایەتیی سەرۆك بارزانی، پێشمەرگەی كوردستان و هێزە سیاسی و سەربازییەكان كەوتنە خۆ و بەرگرییەكی پیرۆزیان لە كوردستان كرد.
ئەم ئازاییەی پێشمەرگە، پشتیوانیی نێودەوڵەتیی دروست كرد و بە ددانپێدانانی سەرۆك و سەركردە كاریگەرەكانی دنیا، پێشمەرگە وەهمی داعشی پووچەڵ كردەوە و دەستی بە تێكشكاندنیان كرد، ئەوە بوو بە سەرەتایەك كە عێراقیش خۆی كۆ بكاتەوە و هێزەكانی ڕێك بخاتەوە و هاوئاهەنگی لەگەڵ كوردستان زیاتر بكات، هەتا بە تەواوی مەرگی تیرۆرستان ڕاگەیەنرا و داعش لەسەر دەستی كورد و بە سەرۆكایەتیی بارزانی، تێكشكا.
پارتی و ریفراندۆم
لە ساڵی ٢٠١٧دا ڕووبەڕووبوونەوەی داعش بەرەو كۆتایی چوو. كوردستان كە بووبوو بە مانشێتی سەركردە و میدیاكانی دنیا، خواستە سیاسییەكانی بەرزتر كردەوە و لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی كوردستان بەڕێوە چوو كە ناوچەكانی دەرەوەی سنووری ئیداری هەرێمی كوردستانیش هاتنە پاڵ خواستی سەربەخۆیی و دەنگیان بۆ ئەوەدا لەگەڵ كوردستان بژین، لە ڕیفراندۆمدا 93%ی دانیشتوانی كوردستان و ناوچە جێناكۆكان، دەنگی «بەڵێ» بۆ ئازادیی یەكجاری و دەوڵەتی كوردستان دا، بەڵام دنیا بێباكانە و پێچەوانەی دروشمەكانی مافی مرۆڤ و مافی چارەنووس، پشتیان كردە كورد و خواستەكە لەو قۆناغەدا بەدی نەهات.
پارتی و گەشانەوە
دوای ریفراندۆم و خیانەتی ئۆكتۆبەر، نائومێدی گەلی كوردستانی گرتەوە و بۆ ماوەیەك جووڵەكانی كورد سست بوون، بەڵام 2019 كابینەی نۆیەمی حكوومەتی هەرێمی كوردستان بە سەرۆكایەتیی مەسروور بارزانی، دەستبەكار بوو كە نموونەیەكی بەرزی توانا و ئیرادەی كوردی پێشانی دنیا دایەوە.
ئەم حكوومەتە سەرەڕای قەیرانی كۆرۆنا و گەمارۆكانی عێراق و وڵاتانی دراوسێ و رێگریی لە هەناردەی نەوتی كوردستان لە دادگای پاریسەوە، هەنگاوەكانی پەرەپێدان و بووژاندنەوەی ژێرخان و دروستكردنی ڕێگەوبانی نوێی دەست پێ كرد و هەرچی گوت بەدی هێنا، كوردستان دیسان بووەوە جێی سەرنجی میدیا و ناوەندەكانی دنیا كە بە خێرایی گەشە دەكات، لە چەند ساڵێكی كەمدا تۆڕی ڕێگەوبان، پڕۆژەكانی كارەبا، سایلۆ و پۆنت و بەنداو، كەرتی كشتوكاڵ، بە بانكیكردنی مووچە، پەرەپێدانی دیپلۆماسی و پێوەندییە سیاسییەكان و هەوڵدان بۆ یەكخستنی هێزەكانی پێشمەرگە و بە دیجیتاڵكردنی فەرمانگەكان، تا ئێستەیش بەردەوامە و لە قۆناغی كۆتاییدان.
ئەم جووڵە هەمەلایەنەی مەسروور بارزانی، سەلماندی كە گەلی كوردستان ئاشقی ژیان و پێشكەوتنە و هیچ نائومێدییەك ناتوانێ تا سەر ڕایبگرێ.
كۆتایی
لە مێژووی نوێی كوردستاندا، پارتی یەكێكە لەو ڕێكخراو و هێزە سیاسییانەی كە بە ڕێبەرایەتیی بارزانییەكان، پشكی زۆری دەسكەوتەكانی كوردی خاوەنداریی كردووە و هەرگیزیش خۆی لە بەرپرسیارێتی شكست نەشاردووەتەوە. گەلی كورد لە خەیاتی زیاتر لە 100 ساڵیدا خواستی ئازادی ون نەكردووە و نەوە دوای نەوە پەیامەكەی بە پیرۆزیی هێشتووەتەوە، گەلێكیش بەدوای ئازادییەوە بێت، هەر پێی دەگات.
Leave a Reply