ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا گەورەترین هێرشی دارایی و ئابووری لە دژی ئێران ئەنجام دەدات و زۆرترین سزای ئابووری و گەمارۆدان لەخۆ دەگرێ، ئەمە تەنیا ئێران ناگرێتەوە، بگرە هاوبەشانی بازرگانی و ئابووری ئێرانیش دەكاتە ئامانج، لە ئەگەری بەردەوامبوونی مامەڵەكردن لەگەڵ تاران، سزایان بەسەردا دەسەپێنرێت. بەڵام هاوبەشە بازرگانی و ئابوورییەكانی ئێران كێن و واشنتن چۆن ڕووبەڕوویان دەبێتەوە؟
بڕیارە دوای نیوەڕۆی ئەمڕۆ دووشەم بە كاتی ڕۆژهەڵاتی ئەمەریكا، سكۆت بێسنت وەزیری گەنجینەی ئەمەریكا كۆنگرەیەكی ڕۆژنامەوانی ساز بكات و ڕێوشوێنە توندەكان دژی ئێران ڕابگەیەنێت.
بێسنت لە وتارێكی كە لە ڕۆژنامەی فاینەنشاڵ تایمزی بەریتانی بڵاوی كردووەتەوە دەڵێ، لەگەڵ هەڵاتنی تیشكی خۆر، ڕۆژی یەكلاكردنەوەی ئابووری دەست پێ دەكات و گەورەترین هێرشی دارایی دژی دوژمن ئەنجام دەدات، هەڕەشەی گرتنەبەری هەمان ڕێوشوێن بەرانبەر بەو وڵاتانەیش دەكات كە مامەڵەی بازرگانی و ئابووری لەگەڵ ئێران دەكەن.
لەبارەی ئەو وڵاتانەی كە هاوپەیمانی و هاوبەشی بازرگانی و دارایی و ئابووری ئێرانن، پێگەی “عەرەبیە” ڕاپۆرتێكی بڵاو كردووەتەوە و وردەكاری هاوبەشە بازرگانی و ئابوورییەكانی ئێران دەخاتە ڕوو.
یەكەم: چین گەورەترین كڕیاری نەوتی ئێرانە و ڕووبەڕووی گۆشاری زیاتر لەلایەن ئەمەریكا دەبێتەوە، ئەگەر بەردەوام بێ لە كڕینی نەوت و كاڵای ئێران.
لە ماوەی دەیەی ڕابردوو چین سیستمێكی پارێزراوی لە پاڵاوگە لە تەواوی وڵات دروست كردووە و نەوتی خامی ئێران بەشێوەیەكی سەرەكی دەكڕێ و دەیپاڵێوێت و سووتەمەنی بۆ ناوخۆی وڵاتەكە دەستەبەر دەكات، ئەمە شتێكی نوێ نییە بۆ ئەمەریكا و بۆ هەموو دنیایش بە تەواوی ڕوونە.
بۆ ڕزگاربوون لە سزاكانی ئەمەریكا، پێشتر و ئێستەیش پێشبینی دەكرێ ڕێگەی ساختەكردنی نەوتەكە بەكار بهێنرێت، چونكە پێشتر چین نەوتی لە ئێران دەكڕی و بە ناوی نەوتی مالیزیا یان ئەندەنووسیا دەیگەیاندە وڵاتەكەی، نرخەكەیشی بە یوانی چینی دەدا، ئەم پرۆسەیەیش كۆمەڵێك دەستی دەكرد، تا دەگەیشتەوە كڕیار و فرۆشیاری ڕاستەقینەی نەوت كە ئێران و چینن.
لە نیسان/ئەپریلی ڕابردوو وەزارەتی گەنجینەی ئەمەریكا، سزای بەسەر پاڵاوگە سەربەخۆكانی چین بەهۆی كڕینی نەوتی ئێران بە ملیاران دۆلار سەپاند و هۆشداری بە بانكەكانی چینیش دا كە سزای لاوەكیان بە سەردا دەسەپینێت، سەرەڕای ئەوەیش 80% كەشتییە پڕ لە نەوتەكانی ئێران بەرەو چین دەڕۆن و پاڵاوگە سەربەخۆكانی ئەو وڵاتە نەوتی خامی ئێران بەكار دەهێنن و خۆیان لە سزاكانی ئەمەریكا دەدزنەوە و بە نرخێكی كەمتر لە نرخی بازاڕ دەیكڕن، بەگوێرەی داتاكان، لە ساڵی 2025 بەشێوەیەكی ڕۆژانە چین بڕی 1.38 ملیۆن بەرمیل نەوتی لە ئێران كڕیووە.
دووەم: توركیا
هەریەك لە توركیا و ئێران پێوەندییەكی ئابووری گرنگ بەیەكەوەیان دەبەستێتەوە، ئەنكەرە غازی شلی سروشتی لە ئێران هاوردە دەكات و كەلوپەل و كاڵای توركیش دەنێرێتە ئێران، توركیا هیچ ئامادەییەكی دەرنەبڕیوە كە بازرگانی لەگەڵ ئێران كەم بكاتەوە، قەبارەی ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوان هەردوو وڵاتیش ساڵانە دەگاتە پێنج تا شەش ملیار دۆلار، توركیایش بایی سێ ملیار دۆلار ساڵانە كاڵا هاوردەی ئێران دەكات. هەروەها 13%ی غازی شلی سروشتی توركیا لەلایەن ئێرانەوە دابین دەكرێت.
سێیەم: عێراق
داتای بازرگانی فەرمیی عێراق ئاماژە بەوە دەكەن، ئاڵوگۆڕی بازرگانی لە نێوان هەردوو وڵات لە 2025 گەیشتووەتە سەرووی 10 ملیار دۆلارەوە، ئەو پێوەندییە بازرگانییە بەشێوەیەكی سەرەكی خۆی لە هەناردەكردنی كەلوپەلی خۆراك و بەكاربردن و بەروبوومی تر لەلایەن ئێرانەوە بۆ بازاڕەكانی عێراق دەبینێتەوە.
محەمەد كەریم بەرپرس لە وەزارەتی بازرگانیی عێراق و ئاگادار لە چالاكییە بازرگانییەكان لەگەڵ ئێران دەڵێ، بەهۆی جەنگی ئەمەریكا و ئیسرائیل دژی ئێران، بازرگانیی نێوان ئێران و عێراق كەمی كردووە، بەهۆی زیادبوونی مەترسیی تەناهی و گرژییەكانی ناوچەكە و داخستنی دەروازەكانی سنوور.
زیاتر گوتی، ئەو دۆخە لە تەك گرژییە فراوان و بەردەوامەكان كاریگەری لەسەر جووڵەی كاڵاكان و كەمبوونەوەی قەبارەی بازرگانی لە نێوان سنووری هەردوو وڵات كردووە، لە كاتێكدا تاران و بەغدا دوو هاوبەشی بازرگانی گرنگ و سەرەكی یەكترن.
جیا لە كاڵای بازرگانی، لە بواری وزەیش عێراق پێویستی زۆری بە غازی شلی سروشتی ئێرانە و ساڵانە بایی چوار تا پێنج ملیار دۆلار غازی سروشتی لە ئێران هاوردە دەكرێت، تا كارەبای پێ بەرهەم بهێنرێت، دوو بەرپرسی عێراقی دووپات لەوە دەكەنەوە كە سزا و گەمارۆ نوێكانی ئەمەریكا ئالنگاری گەورە دەخاتە بەردەم بەغداوە، لە پاراستنی پارەدانەكانی بە ئێران لە بەرانبەر ناردنی غازی سروشتی،
چوارەم: سوڵتاننشینی عومان
لە دوای شۆڕشی ئیسلامیی ئێران لە 1979، عومان پێوەندییەكی دۆستانەی لەگەڵ ئێران هەیە و هەمیشە ڕۆڵی ناوەندگیری لە نێوان تاران و پایتەختی وڵاتانی تر گێڕاوە، پێوەندی بازرگانیی نێوان هەردوو وڵات لە ساڵانی ڕابردوو گەیشتبووە 1.5 ملیار دۆلاری ئەمەریكی، بەڵام لە چوار مانگی یەكەمی ئەمساڵ ئەو ڕێژەیە تەنیا 345 ملیۆن دۆلاری ئەمەریكی بووە.
پێنجەم: پاكستان
ئیسلام ئاباد و تاران پێوەندیی بازرگانیی تۆكمە بەیەكەوەیان دەبەستێتەوە، هەردوو وڵات نەوت و گەنم و برنج و مەڕوماڵات و دەرمان لە ڕێی كەناڵی نافەرمییەوە ئاڵوگۆڕ دەكەن.
قەبارەی بازرگانی ساڵانەی هەردوو وڵات بە زیاتر لە 10 ملیار دۆلار دەخەمڵێنرێت و هەر جووڵەیەكی ئەمەریكا بۆ سزادانی ئەو وڵاتانەی بازرگانی لەگەڵ ئێران دەكەن، بە زیانی گەورە بۆ پاكستان دەشكێتەوە.
شەشەم: هیندستان
قەبارەی بازرگانیی نێوان هەردوو وڵات وردە وردە ڕوو لە كەمبوونە، بەهۆی پابەندبوونی هەنگاو بە هەنگاوی هیندستان بە جێبەجێكردنی سزاكانی ئەمەریكا، بۆیە لە 2018 قەبارەی بازرگانی نێوانیان 17 ملیار دۆلار بوو، بەڵام دواتر ئەوە بۆ كەمتر لە پێنج ملیار دۆلار لە ساڵێكدا دابەزی.
حەوتەم: ئەرمینیا
ئامارەكان ئەوە دەردەخەن كە بازرگانی نێوان ئەرمینیا و ئێران قەبارەكەی 758 ملیۆن دۆلارە و تا ناوەڕاستی ئەمساڵ قەبارەی بازرگانی نێوان هەردوو وڵات بۆ 371.4 ملیۆن دۆلار بەرز بووەتەوە.
هەشتەم: ئازەربایجان
Leave a Reply