لە 18ی ئاب/ئۆگەستی ڕابردوو، رەجەب تەیب ئەردۆغانی سەرۆك كۆماری توركیا واژووی لەسەر یاسای توركیای بێ تیرۆر كرد، كە لێخۆشبوونی مەرجدار بە هەزاران چەكداری پەكەكە دەدات، ئەمەیش لە میانەی هەوڵەكانی بەردەوامی حكوومەت بۆ بەدیهێنانی ئاشتی لەگەڵ پەكەكە.
بەگوێرەی ئاژانسی “ئەسیۆشەیتد پرێس” یاساكە ناچێتە بواری جێبەجێكردنەوە، تا ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوەیی توركیا هەڵوەشانەوەی تەواوەتی پەكەكە و چەكداماڵینی ڕانەگەیەنێت، لە یاساكەدا هاتووە، هەڵپەساردنی بەندكردنی بەشێك لە گیراوان و دواخستنی لێكۆڵینەوە و دادگاییكردنی ئەندامانی پێشووی پەكەكە، جیا لەوە دانانی لیژنەی سەرپەرشتی دانانی چەكی پەكەكە، ئەمەیش لە كاتێكدایە پێشتر لە پەرلەمان بە زۆرینەی دەنگ بڕیار لەسەر یاساكە درا.
ئەو یاسایە دوا پێشهاتی هەوڵەكانە بۆ كۆتاهێنان بە ململانێیەكی چەند دەیەیی لە نێوان پەكەكە و توركیا، بەگوێرەی پەیمانگەی برۆكینگز، لە دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریی عوسمانی و دامەزراندنی كۆماری توركیا، حكوومەتی ئەو وڵاتە سیاسەتی یەكخستنی كولتوور و ڕیشەكێشی زمان و شوناسی و خواستی سیاسیی كوردی كرد، ئەو سیاسەتە وایكرد كە بێ متمانەیەی نێوان خەڵكی كورد و حكوومەتی توركیا بە تەواوی قووڵ ببێتەوە.
بەهۆی ئەو ژینگە پڕ لە بێ متمانەییە لە 1978 پەكەكە دامەزرا و لە 1984 دەستی بە خەباتی چەكداری دژی توركیا كرد، توركیا چەندان هەڵمەتی سەربازی فراوانی لە دژ ئەنجام دا، ئەمە وایكرد كە كۆچكردنی بە كۆمەڵ دروست ببێ و پێشێلی مافەكانی مرۆڤ بكرێ و دەیان هەزار هاووڵاتی كورد لەو وڵاتە بكوژرێن.
سەرەڕای ئەو ململانێیە دوور و درێژە، لە ئایار/مایۆی 2025 پەكەكە هەڵوەشاندنەوەی خۆی ڕاگەیاند و دووپاتی كردەوە، چەكەكانی دادەنێ و دووبارە تێكەڵی كۆمەڵگەی توركیا دەبنەوە. پەیمانگەی برۆكینگز نایشارێتەوە كە ئەو هەنگاوانە گرنگن بۆ ڕێگرتن لە دووبارە دروستبوونەوەی توندوتیژی، بەڵام ململانێ سەرەكییەكە كۆتایی نایەت.
دوای دەرچوونی یاساكە خەڵكی لە كورد و توركیا ئارامی و خۆشحاڵیی خۆیان بەمە ڕاگەیاند، هیوایان خواست كە ئاشتی دوورمەودا بێتە دی و جێگیریی ئابووری و كۆمەڵایەتی دروست ببێت، لە بەرانبەر ئەوە سیاسەتوانانی كورد لە توركیا داوای چاكسازی دیموكراسی و فەرهەنگی فراوان دەكەن.
هەڵوەشانەوەی پەكەكە كە حكوومەت پێشنیازی كرد و ڕێوشوێنی دووبارە تێكەڵكردنەوەی چەكدارانی بە كۆمەڵگە داڕشتووە، تا بەمشێوەیە ڕێگری لە دووبارە گەڕانەوەی پەكەكە بۆ خەباتی چەكداری بكات، بەڵام بە نەهێشتنی پەكەكە مانای ئەوە نییە ئەو ژینگەیەی كە ڕێگەی بە بەردەوامی پەكەكە دا چوار دەیە شەڕ و پێكدادان لەگەڵ توركیا بكات، كۆتایی نەهاتووە و ژینگەكە تا ئێستەیش بوونی هەیە، بۆیە بە تەنیا بە هەڵوەشانەوەی پەكەكە، ناتوانرێ كۆتایی بە دۆسیەكە بهێنێت.
لەوبارەوە سەنتەری نێودەوڵەتی ڕیشەكێشكردنی تیرۆر هۆشداریی دا، ئەو پرۆسەیەی ئێستە بۆ ئاشتی لە توركیا بوونی هەیە، لەسەر بنەمای زیاد لە پێویستی سیاسەت و هێز و نەهێشتنی “تیرۆر” هەنگاو دەنێت، لەبری ئەوەی لەسەر بنەمای دیموكراسی و ڕێگری لە توندوتیژی لە داهاتوو لە نێوان هەردوولا قووڵ بكرێتەوە.
یائیل بورما لە سەنتەری نێودەوڵەتی ڕیشەكێشكردنی تیرۆر دەڵێ، پرۆسەكە پێویستی بە دیموكراسی زیاتر و بەخشینی دەرفەتی سەربەخۆیی سیاسی و كۆمەڵایەتییە بۆ بەدیهێنانی بەرژەوەندییەكانی گەلی كورد، توركیا دەبێ هەڵوەشانەوەی پەكەكە وەك دەرفەتێك بۆ بنیاتنانی ئاشتییەكی درێژمەودا بقۆزێتەوە، دەكرێ چەكداماڵین و دووبارە تێكەڵكردنەوە بەشێك بێ لە پرۆسەكە.
پێویستە چەكدانان و تێكەڵبوونەوە وەك قۆناغی یەكەم و هەنگاوی سەرەتایی ستراتیجی بنیاتنانی ئاشتییەكی فراوان لێی بڕوانرێ و سەرنج بخرێتە سەر چاكسازی دامەزراوەیی لە توركیا، لەگەڵ ئەوەیشدا ڕیشەكێشكردنی گەندەڵی و نەهێشتنی حكوومەتی شكستخواردوو بەشێكی گرنگی پرۆسەكەن.
گەندەڵی و جێبەجێنەكردنی شەرعییەتی دەوڵەتی دەكرێ وەك بەشێك لە پرۆسەی ئاشتی چارەسەر بكرێت، بەگوێرەی لێكۆڵینەوەكانی ڕێكخراوی هیومان ڕایتس وۆچ، بەرپرسانی لۆكاڵی لە باشووری ڕۆژهەڵاتی توركیا دەستیان تێوەگلاوە لە سپیكردنەوەی پارە و زەوی خەڵكیان بەشێوەیەكی ناشەرعی داگیر كردووە، ئەمەیش بووەتە بەربەست لە بەردەم گەشەپێدان و كەمكردنەوەی ستەمی ڕابردوو لەسەر خەڵكی ناوچەكە، بەڵام تا ئێستەیش ئەو گەندەڵییە لە لێپرسینەوە بە دوور دەخرێت، بۆیە نایەكسانی و ستەم لە هەمان كاتدا بوونی هەیە و خەڵكی پارێزگەكانی باشووری ڕۆژهەڵاتی توركیا بە دەستییەوە دەناڵێنن كە زۆرینەی دانیشتووانیان كوردە.
بۆ نموونە پارێزگای شرناخ هەژارترین پارێزگایە لەسەر ئاستی توركیا و كەمترین دەرفەتی وەبەرهێنانی تێدایە و ڕێژەی بێكاری لەوپەڕی بەرزیدایە، تەواوی ئەو كاتەی پێكدادان و ململانێ لە نێوان هەردوولا بوونی هەبوو، دەوڵەت شەرعییەتی بە پەراوێزخستن و سزادانی خەڵكی ئەو پارێزگایە داوە.
لەبری ئەوە دەبوو لە پرۆسەی ئاشتی و یاساكە ڕیشەكێشكردنی گەندەڵی لەو ناوچانە ببێت بە بنەمایەكی سەرەكی بنیاتنانی ئاشتی، بەتایبەت لەو ناوچانەی زۆرترین زیانیان بەركەوتووە، بەتایبەت لەو ناوچانەی زۆرترین زیانیان بەركەوتووە، پێویستیان بە چاودێری سەربەخۆیە بۆ زانینی چۆنیەتیی خەرجی و تێچووی حكوومەتی لۆكاڵی ئەو ناوچانە، زیاتر شەفافكردنی پڕۆژەی گەشەپێدان و دانانی میكانیزم تا هاووڵاتییان بتوانن هەواڵ و زانیاری لەبارەی دۆسیەكانی گەندەڵییەوە بدەن.
Leave a Reply