چەندان دەیەیه ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هیچ كات پێویستی بەوە نەبووە شەڕی ڕاستەوخۆ لە ناو وڵاتانی ناوچەكە ڕوو بدات، چونكە دەوڵەتانی ناوچەكە لە ڕێی هەژموون و هێزی بریكارە ململانێكان یەكلا دەكرانەوە و جەنگی بە وەكالەت لە دژی یەكتر لەلایەن گرووپی بەكرێگیراوەوە ئەنجام دەدرا.
جەنگەكان لە ڕێی گرووپی بەكرێگیراو لە دەرەوەی سنووری وڵاتی هێرشكەر و لە ناوخۆی وڵاتی بە ئامانجگیراو هەڵدەگیرسێنرا، بەمشێوەیە وڵاتانی تر ناچار كراون، هەژموونی گرووپە چەكدارە بریكارەكان قبووڵ بكەن و بە ویست و خواستی وڵاتی هێرشكەر ڕازی ببن.
ئەو هاوكێشەیە چەند دەیەیەكە بەردەوامی هەیە و بەشێوەیەكی بەردەوام تاقی دەكرێتەوە، بەڵام ئێستە لە بەردەم تاقیكردنەوەیەكی قورسدایە و خەریكەی گەشەسەندنە گەورەكان لە توانای گرووپە چەكدارەكان و گواستنەوەی مووشەك و درۆن بۆیان، وەك ستراتیجێكی تاكتیكی و ئامرازەكانی جێبەجێكردنی ئەو هەنگاوانە لە فڕۆكەخانە و بەندەرەكان و دامەزراوەكانی نەوت و كەشتییەكان و هێلەكانی بازرگانی بووە بە كارێكی قورس. ئەمە وایكردووە كە وڵاتی پشتیوانی ئەو گرووپانە لێكەوت و چالاكی بریكارەكانی بە تەواوی كەم بكاتەوە و لە خۆیان دووریان بخاتەوە.
لەگەڵ فراوانبوونی بازنەی كاریگەرییەكانیان، بەڵام قورسە لەسەر وڵاتی خاوەنداری ئەو گرووپە بەكرێگیراوانە چیتر بتوانن شەڕی ناڕاستەوخۆیان پێ بكەن، بەهۆی ئەوەی ئەوان ئامرازێكی كەم تێچوون، بەڵام مەترسی گەورەیش لەسەر وڵاتی پشتیوانیان دروست دەكەن.
ئەوە بەو مانایە نایەت كە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە كردەیی چووەتە سەردەمی كۆتاهاتنی هێزە بەكرێگیراو و بریكارەكان، مانای ئەوەیش نییە كە ئەو گرووپە چەكدارانە لەسەر شانۆی سیاسی بوونیان نامێنێت، بەڵام گۆڕانكاری گرنگ لێرەدا ئەوەیە چۆن دەتوانرێ دووبارە پێوەندی نێوان دەوڵەت و هێزی بەكرێگیراو پێناسە بكرێتەوە.
لە قۆناغی پێشوو، گرووپی بەكرێگیراو و بریكار نوێنەرایەتی درێژبوونەوەی دەسەڵات و هێزی دەوڵەتی لە دەرەوەی سنوور دەكرد، بەڵام ئەمڕۆ لە هەندێ حاڵەت ئەو گرووپە بەكرێگیراوانە بوونەتە خاوەنی بڕیاری سیاسی و سەربازی و بەرژەوەندی ئابووری و بنكەی جەماوەری، ئەمەیش مانای ئەوەیە توانای گۆڕین و جووڵەكردنی گەورەیان لە داهاتوو لە ناو وڵاتی خۆیان هەیە، ئەمەیش وا دەكات كە دەوڵەتی پشتیوانیكەریان و ئەو دەرفەتانەی پێیان دەدات زۆر كەمتر بێت، بە بەراورد بەوەی خۆیان هەیە، نایەوێ بخرێتە ناو جەنگێكەوە كە نەخۆی كاتەكەی و دۆخەكەی هەڵبژاردووە.
لێرەدا ئەو پرسیارە دروست دەبێت، ئایا دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەنگاو بە هەنگاو دووبارە دەسەڵاتی جەنگ و ئاشتی بۆ خۆیان بەشێوەی ڕاستەوخۆ دەگێڕنەوە؟ وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارە تەواو نزیك بووەتەوە لەوەی بڵێن بەڵێ، بەڵام بەشێوەیەكی هەنگاو بە هەنگاو. دەوڵەت بە ئاسانی دەسبەرداری ئامرازەكانی هەژموونی ناڕاستەوخۆ نابێ كە چەند دەیەیەكە وەبەرهێنانی لەسەر كردووە، بەڵام لە هەمان كاتدا درك بەوە دەكات كە هێزە بەكرێگیراوەكان ئێستە زۆر بەهێزن، دەكرێ لە سەرچاوەی هێزەوە ببن بە سەرچاوەی مەترسی. هەرچەند جەنگ زیاتر پێوەست بێ بە ئاسایشی دەوڵەت و ئابووری و ئاسمان و وشكایی و دەریایی، پێویستی بڕیاری ستراتیجی بە دەستی دامەزراوە فەرمییەكانی دەوڵەت زیاتر دەبێت.
ئێران نموونەیەكی ڕوونی ئەو هاوكێشەیە و چەند دەیەیەكە تۆڕێكی فراوانی هاوپەیمان و گرووپی چەكداری لە وڵاتانی ناوچەكە دروست كردووە، سوودی لە لاوازی دەوڵەت لە بەشێك لەو وڵاتانە بینیوە و گرووپی ڕێكخستنی نا حكوومی و دەرەوەی دەسەڵاتی دروست كردووە، تا ئامرازەكانی هەژموون و وەڵامدانەوە بە كەمترین تێچوو و بێ بڵاوەپێكردنی سوپای وڵات بەدەست بهێنێت.
ئەو ستراتیجە دەسكەوتنی زۆر گرنگی بە دەستەوە دا و ئێرانی كردە خاوەنی قووڵاییەكی دەسەڵاتی بەهێز لە ناوچەكە، ژمارەیەكی زۆر كارتی گوشاری خستە بەردەستی تاران و بەرەی فراوانی كردەوە، بۆ وەڵامدانەوە و دانوستانكردن و گوشارخستنە سەر نەیارەكانی.
بەڵام كێشەكە لەوەوە دەركەوت، كاتێك هاوپەیمانەكانی بوونە خاوەنی توانای سەربازی گەورە و بنكەی جەماوەری و سیاسی تایبەت بەخۆیان و حیسابات و لێكدانەوەكانیان چیتر هاوتەریب لەگەڵ خواست و ویستەكانی ئێران یەك ناگرێتەوە.
هێزێكی بریكار كە دەتوانێ مووشەك بهاوێژێت و درۆن هەڵبدات و هەڕەشە لە هێڵی كەشتیوانی لە دەریاكان بكات، چیتر ئامرازێك نییە كە ئێران بتوانێ بەگەڕیان بخات و كپیان بكاتەوە، وەك ئەوەی مامەڵە لەگەڵ ئامێرێك بكات، هەرچەند توانای زیانگەیاندنی ستراتیجیان زۆر بێت، ئەگەری گواستنەوەی ململانێ لە ئاستی هێزی بریكارەوە بۆ ئاستی ململانێ و ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ گەورەتر و زیاتر دەبێت.
ئەمە هاوكێشەیەكی نوێی سەپاندووەتە سەر تاران، پاراستنی تۆڕی هەژموونەكان و هاوپەیمانەكانی لە ناوچەكە وایكردووە كە ئێران بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆ ببێت بە بەشێك لە تەواوی ململانێكانی ناوچەكە و هاوپەیمانەكانی بۆ وەڵامدانەوە بەكار بهێنێت، بێ ئەوەی كۆنترۆڵی گرژی و ململانێكان لە دەست بدات.
داهاتووی سیاسی ئێران بریتی نییە لە دەسبەرداربوون لە هێزە بریكارەكانی، بەڵكو دووبارە ملكەچكردنیان بۆ ژێر ستراتیجێكی مەركەزی ڕوون، بە مانایەكی تر ئێران دەیەوێ لە نموونەی هەژموون لە ڕێی هێزی بریكارەوە، نموونەیەكی زۆر تۆكمەتر بهێنێتە واقیع، ئەویش ئەوەیە كە هێزە بریكارەكان بكاتە بەشێك لە سیستمی وەڵامدانەوە و هەژموونی ئێران، نەك بە تەنیا گرووپە بریكارەكان سیستمی هەژموون و وەڵامدانەوە بن، دواجاریش دەسەڵات لە دەستی دەوڵەت لەبارەی جەنگی گەورە و گرژی و ململانێی ستراتیجی بمێنێتەوە.
عێراق ڕووێكی تری ئەو كێشەیە، ساڵانێك ململانێ و دەستوەردانی دەرەكی وایكردن ژێرخانێكی تەناهی ئاڵۆز دروست ببێت، دامەزراوە سەربازی و تەناهییە فەرمییەكانی وڵات لە تەك هێز و گرووپی چەكدار و میلیشیایی دەربكەون كە خاوەنی هەژموونی سیاسیی فراوانن. پرسیار ئەوەیە بەغدا چۆن ڕووبەڕووی هەڕەشە تەناهییەكان دەبێتەوە، چونكە خاوەنی بڕیاری كۆتایی هەموو هێزەكان لەبارەی بەكارهێنانی هێز نییە.
بوونی هێزی چەكداری دەرەوەی دەسەڵاتی حكوومەت وایكردووە كە دەوڵەت ڕووبەڕووی هەڕەشە و مەترسییەكی دووسەرە دەبێتەوە، ئەوانیش بریتین لەوەی خاكەكەی دەبێتە گۆڕەپانی ململانێی نێوان وڵاتانی ناوچەكە، هەروەها بەرژەوەندییەكانی بكەوێتە بەر مەترسییەوە، لە ئەنجامی ئەو بڕیارانەی كە لە دامەزراوە فەرمییەكانەوە دەرناچێت.
لەبەرئەوە بەهێزكردنی دەوڵەتی عێراق تەنیا پێوەست نییە بە پەرەپێدانی سوپا و دامەزراوە فەرمییەكانی حكوومەت، بەڵكو پێویستە دووبارە پێناسەی چەمكی سەروەری بكرێتەوە، قۆرخكردنی هێز بە تەنیا مانای ڕەتكردنەوەی هێزە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكان نییە، بەڵكو مانای بڕیاری جەنگ و ئاشتییە كە دەبێ بڕیارێكی دامەزراوەیی بێ و دواتر شیاوی لێكۆڵینەوە و لێپرسینەوە بێت.
ئەگەر بەغدا سەركەوتوو بێ لە فراوانكردنی ئەو هاوكێشەیە، بە پلەبەندی توانای لایەنەكانی دەرەكی لە بەكارهێنانی خاكی عێراق وەك گۆڕەپانی جەنگی بەوەكالەت كاریگەری كەمتر دەبێتەوە، گرووپە میلیشیاكان لە خاوەنی ئەجێندای دەرەكییەوە دەبن بە هێزی ملكەچی دەوڵەت بە گەشبینییەكی زۆرەوە دەچنە ژێر چەتری دەوڵەت.
لە لبنان گەڕانەوەی دەوڵەت و دەسەڵات بۆ دەستی دەوڵەت زۆر ئاڵۆزە، بوونی هێزێكی سەربازی گەورە لە دەرەوەی دامەزراوەی سەربازی فەرمی وڵات وایكردووە، قۆرخكردنی چەك بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆ پێوەستە بە چەمكی سەروەری و توانای حكوومەت لە دەركردنی بڕیاری سەربەخۆ لەبارەی جەنگ و ئاشتییەوە.
دۆخی لبنان تەنیا بوونی چەك نییە لە دەرەوەی دەسەڵاتی دەوڵەت، بەڵكو پرسیارەكە ئەوەیە كە ئایا دەوڵەت دەتوانێ بڕیاری ستراتیجی بدات، ئەگەر هێزێكی تر خاوەنی بڕیاری كردنەوەی بەرەی جەنگ و فرەوانتركردنی بدات؟ ئەمە كرۆكی چەمكی جەنگە بە وەكالەت، كاتێك لایەنێكی چەكدار توانای دەركردنی بڕیاری ململانێی بەشێوەیەكی سەربەخۆ و ڕاستەوخۆ هەیە، لەو كاتە دەوڵەت گریمانەی ئەوە دەكات كە خاوەنی سەروەرییە و سەروەرییەكەی لە دەستی لایەنێكە كە مامەڵە لەگەڵ دەرئەنجامی بڕیارەكان ناكات و بەلایەوە گرنگ نییە.
بۆیە لێرەوە دووبارە بنیاتنانەوەی دەوڵەتی لبنان گرنگە و هەمیشەیش پێوەستە بە دووبارە ڕێكخستنەوەی پێوەندی هێزی چەكداری دەرەوەی دەسەڵات و دامەزراوە فەرمییەكان، تا ئارامی و جێگیرییەكی هەمیشەیی بێتە كایەوە، پێویستە یەك مەرجەعیەتی بڕیاری جەنگ و ئاشتی بوونی هەبێت.
لە یەمەن دۆخێكی تەواو ئاڵۆزتر هەیە، بەهۆی ململانێی ناوخۆییەوە و تێكەڵبوونی لەگەڵ هاوكێشەی هەرێمی و نێودەوڵەتی، لە چەند ساڵی ڕابردوو حووسییەكان بوونە خاوەنی هێزی سەربازی و سیاسی كە تەنیا لە ناوخۆی یەمەن ناتوانرێ كورت بكرێتەوە. بگرە حووسییەكان دەتوانن و توانیویانە ببن بە هەڕەشە لەسەر جووڵەی كەشتیوانی لە دەریای سوور، كەواتە چۆن گرووپێك كە كاریگەری لەسەر بازرگانی نێودەوڵەتی دەتوانێ دابنێت، حیساباتی تەناهی خۆی دەبەستێتەوە بە وڵاتێكی دوور لە گۆڕەپانی ململانێكە.
Leave a Reply