مارك لینچ پسپۆری زانستی سیاسی و كاروباری نێودەوڵەتی لە زانكۆی جۆرج واشنتن و نووسەری پەرتووكی “ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی ئەمەریكا: تێكدانی ناوچەكە”، وتارێكی لە گۆڤاری “فۆرێن ئەفێرز” بە ناونیشانی “كۆتایی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی ئەمەریكا و ئێران و دوا هەناسەكانی سیستمێكی شكستخواردوو” بڵاو كردووەتەوە و باس لەوە دەكات، سەردەمی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی ئەمەریكا كۆتایی هات و ئەو سیستمە ناوچەییە لە 1991ەوە جێگیر بووبوو، بەڵام جەنگی ئەمەریكا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، كۆتایی بە سەردەم و هەژموونی ئەمەریكا بەسەر ناوچەكە هێنا.
جەنگی ئەمەریكا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، شكستی ئەمەریكا و ئیسرائیلی لە لەناوبردنی ڕژێمی تارانی مایەپووچ هێنا، كە چەندان دەیەیە لە ژێر سزا و توندوتیژیدایە، هەروەها ئەمەریكا بێدەسەڵاتە لە پاراستنی هاوپەیمانەكانی لە كەنداو لە بەرانبەر هێرشەكانی ئێران و پاراستنی گەرووی هورمز و هێشتنەوەی بە كراوەیی. ئەمانە شكستێكی كارەساتبارن بۆ ڕێككەوتنی تەناهی و پاراستنی ناوچەكە لەلایەن ئەمەریكاوە كە بەو ئامانجەوە واشنتن دەیان بنكەی سەربازی لە ناوچەكە دروست كرد. هەروەها هەڵوێستی پێشووی ئیسرائیل هەمیشە سڕینەوەی فەلەستینییەكان بوو، بەڵام ئێستە تەلئەبیب خواستی خۆی دەردەبڕێ بە گەیشتنە ڕێككەوتنی یەكلاكەرەوە لەگەڵ فەلەستینییەكان، بۆیە ئەركی واشنتن كە چەند دەیەیەكە بەردەوامی هەیە لە ناو هاوپەیمانە عەرەبەكان و ئیسرائیل و هاوبەشایەتییەكی تەناهی و سەربازی تۆكمەی لە ڕابردوو هەبوو، ئێستە كۆتایی هاتووە.
ئامانجی سەرەكی چەند دەیەی ڕابردووی ئەمەریكا بریتی بوو لە كۆكردنەوەی هاوپەیمان لە ناوچەكە بۆ پاراستنی ئیسرائیل، لەگەڵ نەهێشتنی ئێران، لە سەرەتادا كۆتایی بە عێراق هێنا و ئێستەیش دەیەوێ ئێران و هاوپەیمانەكانی لە وڵاتانی ناوچەكە بسڕێتەوە، سەرەڕای ئەوەی لادان لەو ستراتیجییە هەیە، بەڵام جەنگەكەی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ كۆتایی بەو ستراتیجە بە تەواوی هێنا، ئەوكاتەی هەوڵی دا بە زەبری هێز كۆتایی بە هەڕەشەكانی ئێران بهێنێت. وەك چۆن پێشتریش لە 2003 كاتێك ئەمەریكا جەنگی دژی عێراق ڕاگەیاند و ئیسرائیل دەستی بە جەنگ دژی حزبوڵا و حەماس كرد، ئەندازیاری ئەو جەنگانە بەشێوەیەكی بەرچاو زێدەڕۆییان لە پێشبینی و دەرئەنجامەكان و دەسكەوتی ئەو جەنگانە كردووەتەوە و توانا و هێزی نەیارانیان زۆر بە كەم سەیر كردووە، گریمانەی ئەوەیان كردووە كە هاوپەیمانان پابەندی هەڵوێستی پشتیوانی لە ئەمەریكا دەبن و مەرگی بە كۆمەڵی خەڵكی ئاسایی پەراوێز دەخەن، ئەو مامەڵە لووتبەرزانە وایكردووە كە كۆتایی بە ستراتیجی هەژموونی ئەمەریكا بەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بهێنێت.
بە ڕوانینێكی ئاسایی وا دەرناكەوێ جەنگەكە كاریگەریی لەسەر هاوپەیمانەكان دروست كرد بێ كە ئەمەریكا لە ناوچەكە هەیەتی، بەڵام لە رووبەڕووبوونەوەی یەكلاكەرەوەی ئێران و هەژموونی ئەمەریكا كاریگەرییەكان بە وردی دەركەوتوون، ئێستە وڵاتانی كەنداو خەریكی كڕینی چەك و داوای دەستەبەری ئاسایشی خۆیان دەكەن و بێزارن لە بەردەوامی دۆخەكە بەمشێوەیە، ئەو سیستمە كۆنەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست خەریكە بوار بۆ سیستمێكی نوێ دروست دەكات.
تەنگژەی ساڵی 1956ی نۆكەندی سوێس، دوا هەناسەی هەژموونی ئیمپراتۆریی بەریتانیا و فڕەنسا بوو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەڵام بۆ گەیشتن بە دوا هەناسە چەندان ساڵی خایاند، هەژموونی ئەمەریكایش بەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەسبەجێ كۆتایی نایەت، بەڵام كەڵەكەبوونی گومانی زۆر لە ماوەیەكی دووردا لەبارەی هێزی ئەمەریكا و ئامانجەكانی، بە تەواوی گۆڕاوە و جەنگی ئێرانیش ئەو ڕاستییەی بە تەواوی پشتڕاست كردەوە، بە گەڕێكی تری جەنگ یان هەڵبژاردنی سەرۆكێكی تر لە ئەمەریكا ئەو بارە لارە ڕاست نابێتەوە.
بڕواننە ساڵانی داهاتوو ناكۆكی زیاتر دەردەكەوێت، ئێران و ئیسرائیل سەرەڕای دوژمندارییان، بەڵام بەرژەوەندیی هاوبەشیان ئەوەیە كە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ناو ئاڵۆزی و توندوتیژی بمێنێتەوە، ئەمەریكا ئامرازی كەم و كاریگەری كەمی بە دەستەوەیە بۆ ڕێگرتن لە ئاڵۆزییە زۆرەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
ئیسرائیل دەیەوێ سنوورەكانی فراوان بكات و زیاتر لەوەی پێشتر خاكی فەلەستین بووە، هەژموون و هێز بە زەبری هێز لەسەر ناوچەیەكی فراوانتر بسەپێنێت، دوای ئەوەی گریمانەی ئەوەی هەیە كە ڕژێمی ئێران بەمزووانە دەڕووخێت، ئەمەیش ئەگەرێكی دوورە و تاران بوێری زیاتر بووە و كار دەكات بۆ بەرگریكردن لە هەژموونی خۆی لە ناوچەكە و فرەوانكردنی زیاتری، لە ڕێی گواستنەوەی ململانێكان بۆ ناوچەی خۆڵەمێشی نێوان خۆی و ئەمەریكا كە كۆتایی نایەت و سنووریشی نییە.
ئەگەر ئەمەریكا دەست لە ستراتیجە شكستخواردووەكەی هەڵبگرێت و سیستمی ئێستەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەرەس دەهێنێت و دەرفەت بە بنیاتنانی سیستمی نوێ و باشتر دێتە ئاراوە، دۆخی ئێستە نموونەیی نییە، سەرەڕای ئەوەی زۆرینەی سەركردەكانی ناوچەكە و گەلانی ناوچەكە تینووی پشوودان و ئارامی و دووربوون لە بۆردمانی سەربازی و تێچكوونی دۆخی ئابووری و كۆمەڵایەتی، بەڵام بە تەواوی بەرانبەر بە واشنتن ڕەشبینن كە ئەوانی خستووەتە ناو ئەو كارەساتەوە، وازهێنان لە سیاسەتی پشتیوانی فەرمانڕەوا تاكڕۆكان و سزانەدانی هاوپەیمانان لەسەر كارە خراپەكانیان و بەرپەرچدانەوەی دوژمنی هاوپەیمانانی ئەمەریكا، وا دەكات كە ئەمەریكا بتوانێ بە ڕێگەیەكی زۆر تەندروستتر مامەڵە لەگەڵ ناوچەكە بكات و دواجاریش كەشتی ئەو ناوچەیە بە كەناری ئارامی بگەیەنێت.
ناوچەكە درزێكی گەورە لە بنەڕەتی دروستبوونی سیاسی هەیە، چەندان دەیە بەر لە ئێستە و دوای جەنگی دووەمی جیهان، خواستەكانی ئەمەریكا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەرانبەر بە یەكێتیی سۆڤییەت كە بە سەختی كێبەركێی لەگەڵ واشنتن دەكرد، بە تەواوی سنووردار بوو، واشنتن گرنگی زۆری بە سیاسەتی ناوچەیی دا، بەڵام بە وریاییەوە مامەڵەی لەگەڵ دەستوەردانی سەربازی ڕاستەوخۆ دەكرد، سیستمی ئێستەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كە جۆرج بۆشی باوك وەك میرات بەجێی هێشت، دوای هەرەسی سۆڤییەت و ڕزگاركردنی كوێت لە دەستی داگیركاری ڕژێمی بەعسی عێراق لە 1990 و 1991، ئاماژەكانی هەژموونی ئەمەریكای بەسەر ناوچەكە دەرخست.
لە سایەی ئەو دەرفەتە مێژووییە بۆ دەستەبەركردن و كۆنترۆڵكردنی ناوچەكە بۆ ماوەیەكی درێژ، واشنتن بوونی خۆی وەك هێزێكی بێ هاوتا لە ڕێی دامەزراندنی بنكە سەربازییەكان و ڕێكخستنی هاوئاهەنگییە تەناهییەكانی نێوان عێراق و ئێران، وایكرد كە ئەمەریكا پشتیوانی سەربازی و سیاسی ناوچەكە وەك خۆی بۆ هەمیشە بمێنێتەوە.
بۆ شەرعیەتدان بەم سیاسەتە و گێڕانی ڕۆڵ وەك هێزێك كە زیاتر لە هەژموونی بەسەر ناوچەكە هەیە، ئەمەریكا پرۆسەی ئاشتی نێوان عەرەب و ئیسرائیلی دەست پێ كرد، بەو ئومێدەی هاوپەیمانە عەرەبەكانی و ئیسرائیل بخاتە ناو یەك چوارچێوەی تەناهی هاوبەشەوە. بەڵام لە ئەنجام ناوچەكە دابەش بوو لە نێوان دوو بەرەدا كە یەكێكیان ئەمەریكا و ئیسرائیل و توركیا و زۆرینەی وڵاتانی عەرەبی تێدا بوو، ئەوەی تریش ئێران و سووریا لەو كاتەی ئەسەد حوكمی دەكرد، هەروەها گرووپە ناحكوومییەكانی وەك حەماس و حزبوڵا و حووسییەكانیشی تێدا بوو، له پەراوێزی ئەو پەیكەربەندییە جێگیرە لە ماوەی سێ دەیەی ڕابردوو گۆڕانكاری ڕیشەیی لە سیاسەتی نێودەوڵەتی و ناوچەیی ئەمەریكا دروست نەبووە.
ئەو سیستمە توانای بەخشینی كەمێك پارێزبەندی بۆ سەر بەرژەوەندییە بنەڕەتییەكانی ئەمەریكا لە ناوچەكە هەبوو، ئەویش بازرگانی و نەوت و ئاسایشی ئیسرائیل و ڕیشەكێشكردنی تیرۆر بوو، لە زۆر ڕووەوە ئەمە كارێكی ڕاست بوو، ئیسرائیل لەسەر ئاستی دەوڵەتانی ناوچەكە ڕووبەڕووی هەڕەشە نەدەبووە و نەچووە ناو هیچ جەنگێكەوە لە دوای 1973ەوە لەگەڵ وڵاتان، ئەمەیش وایكرد كە بە كەمی سەیری ئێران بكات و سەركێشی هێرشكردنە سەر ئێران بكات، وڵاتانی عەرەبی لەگەڵ ئیسرائیل هاوكار بوون، دژی دوژمنە هاوبەشەكان، سەرەڕای ئەوەی چارەسەرێكی دادپەروەرانەی دۆزی ئیسرائیل و فەلەستین تا ئێستە بوونی نییە. لە زۆربەی كاتەكانیش نەوت لەو ناوچەیە بە بەردەوامی و بە نرخێكی گونجاو دەگەیشتە بازاڕەكانی دنیا، هیچ زلهێزێكی تر كێبەركێی هەژموونی ئەمەریكای لە ناوچەكە بە شێوەیەكی ڕژد پێ نەدەكرا، تەنانەت چین بە دانیشتن و سوودوەرگرتن لە دەرفەتی ئابووری لە ژێر سایەی ئەو ئاسایشەی ئەمەریكا لە ناوچەكە بەرجەستەی كردووە، بە تەواوی ڕازی بوو.
بەلای زۆربەی خەڵكی ناوچەكە ئەو سیستمەی ئەمەریكا بۆ بەڕێوەبردنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تەنیا توندوتیژی و كاولكاری بوو، بەڵام بۆ واشنتن ئەمە پێچەوانەیە، چونكە لەو ڕێگەیەوە دەسكەوتی ستراتیجی گرنگی بە دەست هێنا، بەڵام باجی ئەمە بۆ سەر خەڵكی ناوچەكە زۆر قورس بوو. لە ماوەی 35 ساڵی ڕابردوو ئیسرائیل چووەتە ناو جەنگی بچووك بچووك دژی دراوسێ لاوازەكانی، بەڵام دواجار پرۆسەی ئاشتی ئیسرائیل و فەلەستین هەرەسی هێنا و حەماس هێرشی كردەوە سەر ئیسرائیل و ئیسرائیل كەرتی غەزەی وێران كرد.
لە عێراق، ئەمەریكا بۆ ماوەی 12 ساڵ سزا و گەمارۆی سەپاند و بۆردمانی پچڕپچڕی دەكرد، هەوڵەكانی شكستی خوارد لە گۆڕینی ڕژێم و ڕێگرتن لەوەی بەغدا ببێتە خاوەنی چەكی ئەتۆمی، بۆیە دواجار جەنگ و داگیركاری كارەساتباری عێراقی لە 2003 ئەنجام دا، ئەمە قوربانی مرۆیی یەكجار زۆری لە ژێر سەركردایەتیی ئەمەریكا لێ كەوتەوە، سەرەڕای ئەوەیش بەهۆی جەنگەوە لبنان و لیبیا و سوودان و سووریا و یەمەن بە تەواوی وێران بوون.
ئەوە بە تەواوی ڕوونە كە جەنگی ئەمەریكا و ئیسرائیل دژی ئێران بە دەرئەنجامی نۆكەندی سوێس بۆ بەریتانیا و فڕەنسا كۆتایی دێت، جۆرێك لە لێكچوونی كارەساتبار بوونی هەیە و پلانی بەریتانیا و فڕەنسا و ئیسرائیل بۆ دەستگرتن بەسەر نۆكەندی سوێس لە 1956 شكستی هێنا، سەرۆكی ئەوكاتی میسر جەمال عەبدولناسر سەركەوتنێكی سیاسیی گەورەی بەدەست هێنا، نۆكەندی سوێس بوو بە سیمبولی كۆتاهێنانی ئیمپراتۆرییەكانی ئەوروپا و گۆڕینی سیستمی دنیا بۆ فرەجەمسەری و فرەیی.
Leave a Reply