دیپلۆماسیی ئابووری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەمیشە وەك یارییەكی شەتڕەنجی ئاڵۆز بووە، بەڵام بۆ عێراق، ئەم یارییە زیاتر لە ڕێڕەوێكی پڕ لە مینی تەناهی و ئابووری دەچێت. سەپاندنی زنجیرەیەكی نوێ لە سزای ئابووری لەلایەن وڵاتانی ڕۆژئاواوە بۆ سەر كۆماری ئیسلامیی ئێران، تەنیا ڕووداوێكی ناوخۆیی یان هەرێمی نییە كە بەسەر تاراندا تێپەڕێت، بەڵكو شەپۆلە توندەكانی ڕاستەوخۆ زیان بە ئابووری و سەقامگیریی عێراق دەگەیەنن.
سەیركردنی ئەم پرسە ئەوەمان بۆ ڕوون دەكاتەوە كە عێراق بووەتە گەورەترین “زیانمەندی تەنیشت” (Collateral Damage) لە سەپاندنی ئەم سزایانەدا. پێوەندیی ئابووری و جیۆگرافیی قووڵی نێوان بەغدا و تاران وایكردووە، هەر جۆرە گوشارێك بۆ سەر ئابووریی ئێران، بێ هیچ دوودڵییەك دەنگدانەوەی بەپەلەی لە بازاڕەكانی عێراقدا هەبێت.
گرنگترین و مەترسیدارترین لێكەوتی ئەم سزایانە لە كەرتی وزەدا دەردەكەوێت. عێراق ساڵانێكی درێژە بۆ بەرهەمهێنانی كارەبا پشتی بە هاوردەكردنی گازی سروشتی و كارەبای ڕاستەوخۆ لە ئێرانەوە بەستووە. سزاكانی ئەمەریكا و وڵاتانی ڕۆژئاوا كار ئاسان ناكەن بۆ دانانی میكانیزمێكی دارایی دروست كە عێراق بتوانێ بەهۆیەوە پارەی گازەكەی پێ بدات. ئەنجامەكەشی دەبێتە كەمكردنەوەی ناردنی گاز لەلایەن ئێرانەوە، كە ڕاستەوخۆ دەبێتە هۆی كوژانەوەی كارەبا لە بەشێكی توندی شارەكانی عێراق لە وەرزی گەرمای تاقەتپرووكێنی هاویندا.
ئەم پشتبەستنە یەكلایەنەیە، بەغدای خستووەتە نێوان دوو بەرداشەوە: لەلایەك فشاری توندی نێودەوڵەتی بۆ كارپێكردنی سزاكان و پچڕاندنی پێوەندییە داراییەكان لەگەڵ تاران، لەلایەكی ترەوە فشاری شەقام و مەترسیی سەرهەڵدانەوەی خۆپێشاندانی بەرفراوان بەهۆی نەمانی خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەكانی وەك كارەبا.
لێدان لە بەهای دینار و بازاڕی دراو
لایەنێكی تری توندی ئەم سزایانە، فشارە بۆ سەر سیستمی بانكیی عێراق. لەبەرئەوەی ئێران ڕووبەڕووی گۆشەگیریی بانكیی جیهانی بووەتەوە، بازاڕی عێراق و فرۆشتنی دۆلار لە بانكی ناوەندیی عێراقدا بووەتە دەرچەیەكی سەرەكی بۆ دەستكەوتنی دراوی دۆلار بۆ بازرگانانی ئێرانی. رێكارە نوێیە توندەكانی بانكی ناوەندی ئەمەریكا Federal Reserve system بۆ چاودێریكردنی ڕێڕەوی دۆلار لە عێراق، ڕاستەوخۆ بووەتە هۆی بەرزبوونەوەی بەهای دۆلار بەرانبەر بە دیناری عێراقی لە بازاڕدا.
ئەم ڕەوشە بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ گیرفانی هاووڵاتیی ئاسایی عێراقی باجەكەی دەدات. بەرزبوونەوەی ئاستی هەڵئاوسان (Inflation)، گرانیی كەلوپەلی خۆراكی و دابەزینی هێزی كڕینی خێزانە كەمدەرامەتەكان، هەموویان ئەنجامی ئەوەیە وڵاتی دراوسێی عێراق كە ئێرانە، ئابوورییەكەی لە ژێر سزایەكی ئابووری قورسدایە كە لە جەنگ وێرانكەرترە.
ئاڵوگۆڕی بازرگانی و كەرتەكانی ناوخۆ
ئێران یەكێكە لە گەورەترین دابینكەرانی كەلوپەلی خۆراك، كەرەستەی بەرهەمهێنان و بیناسازی بۆ عێراق. سزاكان تێچووی گواستنەوە و مامەڵە داراییەكان زیاتر دەكەن كە ئەمەش نرخ لەسەر هاووڵاتیی عێراقی گرانتر دەكات. لەگەڵ ئەوەشدا نادڵنیایی لە سنوورەكان و دابەزینی بەهای تمەنی ئێرانی وا دەكات، ئابووریی عێراق نەتوانێ پلانی درێژخایەنی بازرگانی دابنێت.
بۆ ئەوەی عێراق لەم خولگە مەترسیدارەی سزاكان ڕزگاری بێت، پێویستە دەسەڵاتدارانی بەغدا هەنگاوی بوێرانە و خێرا بنێن. تەنیا ڕێگەی دەربازبوون، سەربەخۆیی ئابووری و سەربەخۆیی وزەیە:
●هەنگاونان بەرەو سەربەخۆیی وزە: خێراكردنی پڕۆژەكانی كۆكردنەوەی سەرچاوەی گاز و نەوت و وەبەرهێنان لە وزەی نوێبووەوە (خۆر)، تا عێراق لە راڕایی دابینكردنی گازی دەرەكی ڕزگاری بێت.
●چاكسازی لە سیستمی بانكیدا: ئازادكردنی كەرتی بانكی لە دەستێوەردانی حزبی و بەستنەوەی تەواوەتی بە پێوەرە نێودەوڵەتییەكان، بۆ رێگریكردن لە قاچاخچێتیی دراو.
●فرەچەشنی كۆمپانیا ئابوورییەكان: دروستكردنی هاوپەیمانیی ئابووری بەهێز لەگەڵ وڵاتانی كەنداو، ڕۆژئاوا و ئاسیا بۆ هاوسەنگكردنی هەژموونی ئابووریی ناوچەكە.
Leave a Reply