ئەم مانگە پێنج ساڵ بەسەر كشانەوەی پڕ لە ئاژاوەی هێزەكانی ئەمەریكا لە ئەفغانستان تێپەڕ دەبێت، كە لە ئەنجامی هێرشەكانی 11ی سێپتێمبەری 2001 لە نیویۆرك و واشنتن ئەنجام درا، بەڵام دواجار جەنگەكە بە شكستێكی ڕوونی ئەمەریكا كۆتایی هات و دوو هەزار و 400 سەربازی ئەمەریكی و 450 سەربازی بەریتانی گیانیان لە دەست دا و دەیان هەزار هاووڵاتیی سڤیل كوژران، كەچی ئێستە دووبارە حوكمی ئیسلامی و دەسەڵات بە دەستی ڕێكخراوی تاڵیبانەوەیە.
كشانەوەی 2021ی هێزەكانی ئەمەریكا لە ئەفغانستان بە تەواوی ئەوەی سەلماند كە هێرش و جەنگی ئەمەریكا و هاوپەیمانانی دژ بە تاڵیبان، پلان بۆ دانراو و بەرنامە بۆ داڕێژراو نەبوو، بەوهۆیەوە دەرئەنجامەكەی شكستێكی گەورە و مانەوەی ململانێكانە لەگەڵ ئەفغانستان بە كراوەیی.
ئەگەر ئەو چیرۆكە هۆشدارییە بەهایەكی هەمیشەیی هەبووایە، ئەوا سیاسی و جەنەراڵەكانی ئەمەریكا بێ بیانوو خۆیان نەدەخستە ناو جەنگێكی تری كراوە، بێ ئامانجی دیاریكراو كە شیاوی بەدیهێنان بن، یان ستراتیجی دەرچوون لە دوای جەنگەكە، بەداخەوە پێویست بوو پەند و وانە لە جەنگە هەمیشەییەكان وەربگرن، بەڵام دواتر ئەمە لە عێراقیش ڕووی دایەوە و لە 2003 جەنگەكە ئەنجام درا و لە 2011 دووبارە سوپای ئەمەریكا بە زیانێكی زۆرەوە وڵاتەكەی جێهێشت، جەنگە هەمیشەییەكان چیتر دووبارە ناكەینەوە، ئەمە دروشمی ئەوكات بوو، ئێستەیش دەگوترێتەوە، بەڵام ئەو شێوازە كارەساتبارەی ئێستە كە دۆناڵد ترەمپ گەمژانە دووبارەی دەكاتەوە و لە هێرشكردنە سەر ئێران تێناگات.
ترەمپ سەرەتا هێرشكردنە سەر ئێرانی بە گەڕێكی بچووك و كورتمەودا ناو برد، بەڵام ئێستە لە ناو شەش مانگیدایە و بەردەوام ململانێكانیش ڕوو لە پەرەسەندن و شێوازێكی جەنگی هەمیشەیی وەرگرتووە. دووبارەكردنەوەی ئەو هەڵەیە پێچەوانەی هەموو لۆجیكێكە و چۆن عەقڵ كاری وا دەكات؟ بە ڕوانین لە هۆكارە ڕاستەوخۆكانی جەنگ، وەڵامەكان زێدەڕۆییان تێدا دەكرێ و تێگەیشتنی هەڵەی بەردەوامی ئەمەریكا لەبارەی ئاست و قەبارەی هەڕەشە دەرەكییەكان، پێوەستە بە هەڵخەڵەتاندنی سیاسییانە و دنەدانی هەستی نیشتمانی.
كارتەر مالكسیان پسپۆری كۆلێژی جەنگی نیشتمانی كە وەك ڕاوێژكارێكی مەدەنی هێزەكانی ئەمەریكا لە ناوچەی هەلمەند و كابۆل كاری كردووە، بیر دەهێنێتەوە و دەڵێ، ئەزموونی ئەمەریكا لە ئەفغانستان كارەساتبار بوو، گریمانەی سەرەكی ئەوەبوو كە هێزەكانی ئەمەریكا بۆ ماوەی 20 ساڵ لەو وڵاتە بمێننەوە، لەو باوەڕەدا بوون لەو ماوەیە دەتوانرێ وڵاتەكە بگۆڕی و چیتر پەناگەی تیرۆری نێودەوڵەتی نەبێت، بەڵام لەمە بە تەواوی هەڵە بوون.
مالكسیان دەڵێ، هیچ شتێكی لەمجۆرە ڕووی نەدا، لە ماوەی پێنج ساڵی ڕابردوو، تەنیا ئەوە نەبێ ئەو گرووپانەی لە ئەفغانستانن، تا ئێستە هیچ كردەیەكی تیرۆریستیان دژی ئەمەریكا ئەنجام نەداوە، سەرەڕای ئەوەی واشنتن نزیكەی تریلیۆنێك دۆلاری لە جەنگەكە خەرج كرد و 775 هەزار سەربازی ئەمەریكی لە وڵاتەكە بڵاوەیان پێ كرد، بۆ بەرگریكردن لە دژی هەر هەڕەشەیەك كە دەكرێتە سەر.
دوای تێپەڕینی پێنج ساڵ مەترسی گەورە سەرهەڵدانەوەی گرووپە تیرۆریستییەكان لە ئەفغانستان نییە، بەڵكو مەترسییەكی گەورەتر هەیە، لەبیرچوونەوەی بە كۆمەڵ بوونی نییە، مەترسی و بۆردمانەكانی ئەو كاتە و تێچووی زۆر و درێژمەودا لە ڕووی مرۆیی و دارایی و جیۆپۆلەتیكی جەنگەكە كۆتایی نەهاتووە و نایەت.
ئەگەر جەنگی ئەفغانستان لەسەر گریمانەیەكی هەڵە ئەنجام درا، ئەوا جەنگ دژی عێراقی دەوڵەمەند بە نەوت هەڵەیەكی گەورەتر بوو، تێچووی ئەو جەنگەیش زۆر زەبەلاح بوو، زیاتر لە 940 هەزار كەس لە ئەنجامی جەنگ و دۆخی دوای جەنگ و تا 2011 كوژران، هەروەها بە گشتی لە ئەفغانستان و عێراق و سووریا و یەمەن و پاكستان لە نێوان 2001 تا 2023، نزیكەی 3.8 ملیۆن كەس كوژراون بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ ئەمە پێوەندی بە هەردوو جەنگی ئەمەریكا دژی عێراق و ئەفغانستان هەیە.
ئاسانە گومان بخەیتە سەر بڕیاری جەنگ و ئاشتی كە لە ژێر گوشاری ڕووداوەكان دراون، گەڕان بە دوای ئەجێندای سیاسی و سەربازی و بازرگانی ساختە و یاریكردن بە زانیاری هەواڵگری و ڕای گشتی، ئەوە كارێكی قورسە، بەڵام ئایا جەنگەكان بێ هاندەری شاراوە بوون؟ بە دڵنیاییەوە ئەمەیش پێوەندی بە ئەزموونی ئەمەریكا لە سەپاندنی هەژموون بەسەر دنیا هەیە، ئەمەیش هانی سیاسەتوانانی ئەمەریكا دەدات كە سەركێشی بكەین و خۆیان لەو جەنگە پڕ تێچووانەی دەرەوە بهێنن، كە ناتوانن كۆنترۆڵی بكەن و زۆرینەیشی دەدۆڕێنن.
تێكدانی ئاسایش لەبەر ترس، بەهایەكی هاوبەشیان هەیە، وەك ئەوەی بووش ئەنجامی دا و ئێستەیش ترەمپ و بنیامین نەتەنیاهۆ زێدەڕۆیی لەسەر دەكەن، ئێران وەك سەرچاوەیەكی گەورەی هەڕەشە پێناسە دەكەن كە پێویستی بە چارەسەركردنی بە پەلەیە وەك ئەوەی لە عێراق كرا.
ئێران تا ئێستە خاوەنی چەكی ئەتۆمی نییە و بەڵگەیەكی یەكلاكەرەوەیش نییە كە بیسەلمێنێ هەوڵی دروستكردنی چەكی ئەتۆم دەدات، بەڵام جیاوازی لە دیمەنی دەوڵەت لە ڕووی هێزەوە لەسەر ئاستی دنیا پاشەكشە دەكات، بەوهۆیەوە مەترسی و هەڕەشەی وەهمی دروست دەكرێت.
Leave a Reply