هەریەك لە بەغدا و هەولێر لە بەردەم دەرفەتێكی نوێدان بۆ دووربارە ڕێكخستنەوەی یەكێك لە ئاڵۆزترین دۆسیەكانی ناوخۆی عێراق، ئەویش كێشە هەڵپەسێردراوەكانی نێوانیانە، دوای ئەوەی گوشاری ئابووری و پێشهاتەكانی ناوچەكە، هانی هەردوولای داوە بە دوای لێكگەیشتن لەبارەی نەوت و مووچە و بودجە بۆ ساڵی 2027 بگەڕێن.
ئەو گفتوگۆیانە تەنیا هەوڵێك نییە بۆ نەهێشتنی ناكۆكیی ئیداری و دارایی بەردەوام، بگرە ڕەنگدانەوەی درككردنی زیاد لە پێویستی هەردوولایە بەوەی بەردەوامی ململانێ و ناكۆكییەكان لەبارەی سەرچاوەكان و دامەزراوەكان، تێچوویەكی زۆر دەخاتە سەر شانی هەردوولا لە دۆخێكدا كە ناوچەكە لە ململانێ و جەنگدایە، حكوومەتی عێراق پێویستی بەوەیە لە ناوخۆ كەمترین گرژی هەیە، تا بتوانێ لێكەوتەكانی جەنگ و پاراستنی ئابووری وڵات لە گورزە دەرەكییەكان بەڕێوە ببات.
ڕۆژنامهی “ئهلعهرهب”ی لهندهنی نووسیویهتی، دۆسیەی نەوت یەكێكە لە خاڵە هەرە هەستیارەكانی پێوەندی نێوان حكوومەتی فیدراڵ و حكوومەتی هەرێمی كوردستان، بەغدا دەیەوێ بەڕێوەبردنی هەناردەكردن و داهاتی نەوت بەشێك بێ لە دەسەڵاتە فیدراڵییەكان، لە بەرانبەردا هەرێمی كوردستان دەیەوێ داهات و نەوت و خواستەكانی گەرەنتی بكرێن و دامەزراوەكانی پارەدار بكرێن و مووچەی كارمەندانی دابەش بكات.
ناكۆكی لەسەر نەوت هەموو كاتێك پێوەست بووە بە ناكۆكییەكی سیاسیی فراوان لەبارەی سروشتی پێوەندییەكانی نێوان بەغدا و هەولێر، هەردوولا دەیانەوێ بگەن بە لێكگەیشتن لەسەر دۆسیەی نەوت، چونكە ئەمە ڕەنگدانەوەی لەسەر مووچە و بودجەیش دەبێ و ئەو پرسە ئابوورییانەیش بەردەوام لەلایەن هەردوولاوە وەك كارتی گوشاری دژ بە یەكتر بەكار هێنراون.
دۆخی ئێستە بۆ چارەسەركردنی ئەو گرفتانە پاڵنەرێكی تری زیاد كردووە، ئەویش بریتییە لەوەی عێراق ئێستە ڕووبەڕووی گرفت لە هەناردەكردنی نەوت و بازرگانی بووەتەوە، بەهۆی جەنگی ناوچەكە و مەترسییەكانی كەشتیوانی لە كەنداو و گەرووی هورمز، بۆیە بەغدا ناچارە سەرچاوەكانی هەناردەكردنی نەوت جۆراوجۆر بكات و ئابووری وڵاتەكە لە گورزی دەرەكی و دۆخی ناوچەكە و ئەو مەترسییانەی ڕووبەڕووی دەبنەوە، كەم بكاتەوە.
لە ژینگەیەكی لەمجۆرەدا، ناكۆكیی ناوخۆیی لەبارەی بەرهەمهێنان و هەناردەكردنی نەوت و دابەشكردنی داهاتەكانی دەبێتە خاڵێكی زۆر هەستیار، چونكە حكوومەت تەنیا مامەڵە لەگەڵ پێویستییەكانی بودجە ناكات، بەڵكو دەیەوێ پارێزگاری لە هاتنی داهاتی نەوت بكات، لە كاتێكدا بازاڕی نەوت و هەناردەكردنی نەوت لە دۆخێكی زۆر خراپدایە.
دۆسیەی مووچەخۆرانی هەرێمی كوردستان لە ڕیزی پێشەوەی ئەو دۆسیانە دێت كە پێویستە یەكلا بكرێتەوە و بە تەواوی جێگیر بكرێت، ئەوە تەنیا بەندێكی دارایی نییە، بگرە پێوەندیی ڕاستەوخۆی بە جێگیری كۆمەڵایەتی و سیاسیی هەرێمی كوردستان هەیە، بۆیە چارەسەركردن و ڕێكخستنی ئەو كێشەیە، ئەگەرەكانی گۆڕینی ناكی بەغدا و هەولێر لەسەر ئەو دۆسیەیە و گۆڕانی بۆ تەنگژەیەكی گەورە و فراوانی كۆمەڵایەتی كەم دەكاتەوە.
بەغدا دەیەوێ ناردنی شایستە داراییەكانی هەرێم پێوەند و پابەند بكات بە ئەركەكانی هەرێم بەرانبەر بە گەنجینەی گشتی، ئەویش ڕادەستكردنی داهاتی نەوتی و نانەوتییە، هەولێریش دەیەوێ گەرەنتی بەردەوام و ڕێكخراوی پارە بەشێوەی مانگانە بكات، بە هیچ شێوەیەكیش نایەوێ مووچە ببێتە بارمتەی هەموو ناكۆكییەكی سیاسیی نوێ لە نێوان هەردوولا.
لەبەرئەوە هەر ڕێككەوتنێك درێژ دەبێتەوە بۆ 2027 و دەكرێ بەهای ڕاستەقینە ئەوكات بۆ چوارچێوەیەكی ڕەزامەندبوو لەسەر هەردوولا دەربكەوێت، بەو پێیەش پێوەندییە داراییەكانی نێوان هەردوولا بۆ خاڵی سفر ناگەڕێتەوە، لەگەڵ سەرهەڵدانی هەر ناكۆكییەك لەبارەی بڕی بەرهەم و هەناردەی نەوت و داهاتەكان.
جێگیریی دۆخی دارایی خزمەتی هەردوولا دەكات، حكوومەتی فیدراڵی دەیەوێ گوشارە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكان كەم بكاتەوە، هەرێمی كوردستانیش دەیەوێ تا ئەوپەڕی توانا دەستەبەری جێگیری دارایی بكات لەو دۆخەی ئابووری ناوچەكە تووشی هاتووە.
كاتی گەڕان بۆ یەكلاكردنەوەی ئەو گرفتانە بە ڕێكەوت نییە، جەنگی ناوچەكە وایكردووە دووبارە پێناسە و چاوخشاندنەوە بە خەمڵاندنی ئابووری و تەناهی لە عێراق بكرێت، سەرەڕای ئەوەی عێراق بەرهەمهێنەرێكی سەرەكیی نەوتە، بوونی هەر گرفتێك لە جووڵەی بازرگانی و كەشتیوانی و وزە كاریگەریی لەسەر دروست دەكات، چونكە بەشێكی گەورەی ئابووری وڵاتەكە پشت بە هەناردەكردنی نەوت دەبەستێت، هەروەها داهاتی سەرەكیشی لە ڕێی وزە و ئەو كاڵایانەیە كە بە وڵاتانی ناوچەكە تێپەڕ دەبێت.
لەگەڵ بەرزبوونەوەی بەردەوامی نرخی نەوت لە ئەنجامی مەترسییە جیۆپۆلەتیكییەكان، وا دەردەكەوێ كە داهاتی عێراق توانای زۆرە بەرگەی گوشارەكان بگرێت، بەڵام بەرزبوونەوەی نرخی بە تەنیا مانای ئەوە نییە كە جێگیری دارایی گشتی دروست دەبێت، بگرە هەناردەكردنی بەردەوامی پێویستە و لەو دۆخەی كە لە گەرووی هورمز بوونی هەیە، گرفت بۆ ئەو كێشەیە دروست بووە، چونكە بەمشێوەیە تێچووی گواستنەوە و دەستەبەركردن و داهاتەكان و زیادبوونی گوشارەكان لەسەر بودجە درێژە دەكێشێت.
بە ڕوانین لەو دۆخەی بوونی هەیە، وا دەردەكەوێ كە ململانێی نێوان بەغدا و هەولێر لەبارەی دابەشكردنی داهاتەكان، زۆرترین تێچوو دەخاتە سەر شانی هەردوولا بە بەراورد بە دۆخی بەر لە هەڵگیرسانی جەنگ، چونكە هەر گرفتێك لە داهاتی نەوت و مووچە زیان بە یەك لایەن ناگەیەنێت، بگرە خاڵێكی لاوازی نوێ لە ئابووری وڵات زیاد دەكات كە ئێستە ڕووبەڕووی ئاڵنگاریی گەورە بەهۆی ململانێ فراوانەكەی ناوچەكە بووەتەوە.
ئاڵنگاریی ڕاستەقینە لە بەردەم بەغدا و هەولێر بریتییە لەوەی لۆجیكی ڕێككەوتنی كاتی تێپەڕێنن، پێوەندیی نێوان هەردوولا لە چەند ساڵی ڕابردوو وایكرد بگەن بە ڕێككەوتنی جۆراوجۆر، بەڵام بەردەوام ئەو ڕێككەوتنانە هەژار و لەرزۆك بوون، لەگەڵ گۆڕانی دۆخی سیاسی و نرخی نەوت و هاوسەنگی هێزەكان.
ئەو چوارچێوەیە و بڕیارە داراییە دەكرێ ڕووبەڕووی مانۆڕی سیاسی دژی یەكتر لە دۆسیەكانی ئابووری كەم بكاتەوە، دەرفەت بە هەردوولا بدات پلانی گەورە دابنێن و یارمەتی بەغدایش دەدات كە تێچووەكان كۆنترۆڵ بكات، بەرچاوڕوونییەكی دیاریش بە هەولێر بدات لەبارەی سەرچاوەكان كە دەكرێ پشتیان پێی ببەستێت لە ڕێی پشتبەستن بە پارەداركردنی دامەزراوەكانی هەرێمی كوردستان.
گەیشتن بەو قۆناغە، پێویستی بە چارەسەری یەكلاكەرەوە لە ڕێی دۆسیەی یاسایی و سیاسی هەیە كە هەمیشە دواخراوە، دەكرێ بە بڕیارێك گرفتی دابەشكردنی مووچه چارەسەر بكرێت، بەڵام داهاتووی بەڕێوەبردنی دۆسیەی نەوت و غاز و پشكی هەرێم لە بودجە و میكانیزمی هەناردەكردنی نەوت و ئەو لایەنەی بەرپرسیارە لە واژووكردنی گرێبەستی نەوت و داهاتەكانی بۆ دەگەڕێتەوە، بە بڕیار ناتوانرێ چارەسەر بكرێن، چونكە ئەو دۆسیانە پێوەستن بە دووبارە دابەشكردنەوەی دەسەڵات لە نێوان حكوومەتی فیدراڵ و حكوومەتی هەرێمی كوردستان.
Leave a Reply