12 ساڵ پێش ئێستە و لە ڕۆژی سێی ئابی ساڵی 2014، چەكدارەكانی داعش هێرشیان كردە سەر شنگال و گوندە ئێزیدنشینەكانی دەوروبەری، بەوەش ئێزیدییەكان دووچاری كۆمەڵكوژی بوونەوە، ژمارەیەكی زۆریان بەتایبەتی كچان و ژنان بەرەو مووسڵ و ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی داعش لە سووریا رفێنران و تا ئێستەیش ژمارەیەكیان بێسەروشوێنن.
ئەمڕۆ دووشەم سێی ئاب، 12 ساڵ بەسەر جینۆسایدكردنی ئێزیدییەكان تێپەڕ دەبێت، ئێزیدییەكان لە ئەنجامی هێرشی تیرۆریستانی داعش، جینۆساید كران و بە سەتان ئێزیدی بەبێ ئەوەی هیچ تاوانێكیان هەبێت كۆمەڵكوژ كران.
بەپێی نوێترین ئامارەكان تا مانگی تەمووزی ئەمساڵ وەرگیراوە:
-ژمارەی ئێزیدییەكان لە عێراقدا 550 هەزار كەسە.
-ژمارەی ئاوارەكان بە هۆی پەلاماری داعشەوە، زیاتر لە 100 هەزارە.
-ژمارەی شەهیدانی رۆژانی یەكەمی پەلاماری داعش بۆ سەر شنگال، هەزار و 293 شەهید.
-ژمارەی منداڵانی بێ باوك، دوو هەزار و 745 منداڵ.
-ژمارەی ئەو گۆڕە بە كۆمەڵانەی تا ئێستە ئاشكرا بوون، 92 گۆڕی بە كۆمەڵ.
-ژمارەی مەزارگە و شوێنە ئاینییەكان كە تەقێنراونەتەوە، 68 مەزارگە.
-ژمارەی ئەوانەی رەویان كردووە بۆ دەرەوەی وڵات، زیاتر بە 135 هەزار كەس مەزندە دەكرێ.
-ژمارەی رفێنراوەكان، شەش هەزار و 417 كەس. رەگەزی مێ: سێ هەزار و 548 و رەگەزی نێر: دوو هەزار و 869 كەس.
ژمارەی رزگاربووان لە دەستی داعش بەم جۆرەیە:
كۆی گشتی: سێ هەزار و 595 كەس.
لەو ژمارەیە هەزار و 212 كەسیان ژن و 349 كەسیان پیاون.
كچانی منداڵ: هەزار و 33 منداڵ.
كوڕی منداڵ: 947 منداڵ.
ژمارەی ئەوانەی ماونەتەوە، دوو هەزار و 554 كەسن. لەو ژمارەیەش هەزار و 323 یان ژن و هەزار و 585 كەسیان لە رەگەزی نێرن.
حوسێن قائیدی بەرپرسی نووسینگەی رزگاركردنی رفێندراوانی دەستی داعش، بە “وشە”ـی راگەیاند، چەندان گۆڕی تری بە كۆمەڵ دۆزراونەتەوە، بەڵام تا ئەمڕۆ هەڵنەدراونەتەوە.
ئاماژەی بەوە كرد، كاتێك كە چەكدارانی داعش دەستیان گرتووە بەسەر شنگال و دەوروبەری، 68 مەزارگە و شوێنی پیرۆزی ئێزیدییەكانیان تەقاندووەتەوە.
روونی كردەوە، لە دەستپێكی هێرشی چەكدارانی داعش بۆ شنگال و دەوروبەری لە ساڵی 2014دا، شەش هەزار و 417 كوردی ئێزیدی رفێنران، سێ هەزار و 548 نێر و دوو هەزار و 869 مێ.
بەرپرسی نووسینگەی رزگاركردنی رفێنراوانی دەستی داعش ئاماژەی بەوە كرد، لە دوای نەمانی داعشەوە، سێ هەزار و 595 كوردی ئێزیدی رفێنراو ئازاد كراون، هەزار و 213 ژن، 339 پیاو، هەزار و 79 كچی منداڵ و 964 كوڕی منداڵ.
هاوكات بۆ بەجینۆساید ناساندنی ئەو كارەساتە، لە چەندان وڵات كار كراوە تا بەجینۆساید بناسرێت و پەرلەمانی كوردستانیش لە ساڵی 2019 بە جینۆسایدی ناساند.
ئێزیدییەكان كوردە ڕەسەنەكانی هەرێمی كوردستانن و لە ڕابردوودا زۆرترین هێرشیان كراوەتە سەر و چەند جارێك كراونەتە ئامانج.
ئێزیدییەكان بەدرێژایی مێژوو بەهۆی ئەو بەرپرسیاریەتییەی هەیانبووە و ئەو جیاوازییە بیروبۆچوونە ئاینییەی هەیە لە ناوچەكەدا، تا ئێستە زیاتر لە 70 جار هێرشیان كراوەتەسەر و بوونەتە قوربانی.
باجی ئێستەی ئێزیدییەكان كە دەیدەن، كەوتوونەتە هەڵكەوتەیەكی جیۆگرافی كە بەشێكی ناوچەكە لە سنووری عێراقە كە بیروبۆچوونی تایفی و ئاینی وایكردووە، نەتوانرێت ئێزیدییەكان بۆچوونی خۆیان بە ئازادانە دەرببڕن.
مووسڵ خاڵی بەركەوتنی سوپای عێراق بوو لە نۆی حوەزیران/یۆنیۆی 2014 كە بەهۆی بەرگریی نەكردنی سوپا، داعش بەشێكی فراوانی خاكی عێراقی لە دوای مووسڵ داگیر كرد. دوای سێ ساڵ، هێزەكانی عێراق توانیان لە 29ی حوزەیران یۆنیۆی 2017 رزگاری بكەنەوە.
شنگال (142 كم رۆژئاوای مووسڵ) یەكێكە لە ناوچە جێناكۆكەكانی نێوان حكوومەتی ناوەند و هەرێمی كوردستان. دەیان هەزار هاووڵاتیی ئێزیدی لە سێی ئاب/ئۆگستسی 2014 بەهۆی پەلاماری تیرۆریستی (داعش) روویان لە چیای شنگال كرد و گیریان خوارد، تا لە 10 هەمان مانگ رێی گەیشتنی كۆمەكیان بۆ كرایەوە، لەو هێرشەدا شەش هەزار ئێزیدی لە كچ و ژن و منداڵ كەوتنە دەست تیرۆریستان و سەتان هەزاریشیان ئاوارەی دهۆك و هەولێر بوون. تا ئێستە سێ هەزار و 150 ژن رزگار كراون.
لە نوێترین بڕیاریش حكوومەتی هەرێمی كوردستان بڕیاری دا، هاوكاریی مانگانە بۆ رزگاربووانی دەستی داعش ببڕێتەوە و لە رابردووش ئەو بڕیارە چووە بواری جێبەجێكردنەوە.
هێزی پێشمەرگەی كوردستان بە سەرپەرشتیی سەرۆك بارزانی، رۆژی 13ی تشرینی دووەم/نۆڤێمبەری 2015 بەبێ زیانی پێشمەرگە و لە كردەیەكی خێرادا، شنگالیان بە تەواوی ئازاد كرد.
ئێزیدییەكان كێن؟
ئێزیدییەكان لە عێراق پڕیشكی گەورەی هێرشەكانی عێراق و ڕێكخراوە تیرۆریستییەكانیان بەركەوتووە لە ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، هەر لە سەرەتای هێرشەكەی داعش بۆ سەر شارۆچكەی شنگال و دەوروبەری (بەدووری 120 لە خۆرئاوای مووسڵ)، نزیكەی 100 هەزار ئێزیدیی لە چیایەكی هەڵكەوتوو لە باكوری خۆرئاوای عێراق و باشووری هەرێمی كوردستان بەبێ خۆراك و ئاو گەمارۆ درابوون.
دەروێش عەلی كەسایەتییەكی ئاینیی ئێزیدییەكان، بۆ ”وشە”ـی دەڵێت، ئێزیدییەكان لە ناوچە جیاجیاكانی باكوری خۆرئاوای عێراق و باكوری خۆرئاوای سووریا و ناوچەكانی باشووری خۆرئاوای توركیا دەژین.
ئاماژە بەوەش كرد، بەپێی ئامارەكانی حكوومەتی هەرێمی كوردستان، ژمارەیان لە عێراقدا 550 هەزار كەس بووە، لەگەڵ ئەوەی كە ڕووبەڕووی ترس و چەوساندنەوە و ناشیرینكردنی وێنەیان بوونەتەوە، گومانی تێدا نییە كە بە درێژایی سەدەی رابردوو بە شێوەیەكی گەورە ژمارەیان كەمی كردووە.
چەوساندنەوەی بەردەوامی ئێزیدییەكان لە بنچینەدا دەگەڕێتەوە بۆ هەڵە تێگەیشتن لە ناوەكەیان، بەجۆرێك سوننە توندڕەوەكانی وەك رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی ئەم ناوە بۆ یەزیدی كوڕی معاویە دەگەڕێنێتەوە، دووەم خەلیفەی دەوڵەتی ئەمەوی (647-683 زاینی)، بەڵام لێكۆڵینەوەیەكی نوێ دەریخستووە كە ئەم ناوە پێوەندی بەو خەلیفە ئەمەوییەوە نییە، تەنانەت بە شاری یەزدیشەوە لە ئێران نییە، بەڵكو لە وشەی فارسی “ئێزید”ـەوە وەرگیراوە كە واتای فریشتە یان خواوەند دەگەیەنێت.
ناوی ئێزیدییەكان بە سادەیی “یەزدانپەرست” یان “خوداپەرست” دەگەیەنێت، كە لەوەوە ئێزیدییەكان وەسفی خۆیان دەكەن، بەڵام ئەو ناوەی كە خۆیان بەكاری دێنن بریتییە لە “داسنی” كە لە ناوی “دیوسیس” یان “ئەبرشیە”ـەوە داتاشراوە، كە لە بیروباوەڕی كەنیسەی كۆن لە خۆرهەڵات وەرگیراوە، زۆربەی بیروباوەڕەكانیان لە ئاینە كوردەكانی كۆن هەڵهێنجاوە و خۆیان بە بەردەوامی ئاینیی میترایی یان یەزدانپەرستی دەناسێنن، هەموو تێكستە ئاینەكانیان بە زمانی كوردی كرمانجییە و هەموو زارەكییە.
Leave a Reply