ڕۆژنامەی گاردیانی بەریتانی ڕاپۆرتێكی بە ناونیشانی “گێڕانەوەی عێراق بۆ دۆخی ئاسایی: ئایا گرتنی بە كۆمەڵ و دەسگرتن بەسەر پارەی كاش كۆتایی بە گەندەڵی دەهێنێت؟” بڵاو كردووەتەوە و ئاماژەی داوە، دەروازەكانی ناوچەی سەوز لە بەغدا بە قەڵغانی پێنج مەتر بەرز دەورە دراون كە لە تەقینەوەیەیش ناوچەكە دەپارێزێت، لە نزیك دەروازەكان ئۆتۆمبێلی پۆلیس و هێزەكانی تەناهی بوونی هەیە.
ئەمەیش لە كاتێكدایە دەنگۆی خۆپێشاندانی جەماوەری بەهۆی خراپی دۆخی كارەبا و بێكارییەوە لە ئەنجامی هێرشەكانی ئەمەریكا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران هەیە، بەوهۆیەوە زۆرجار دەروازەكانی ناوچەی سەوز دادەخرێن، هێزەكانی پۆلیس بە بۆڕیی ئاوی ئامادە و بەربەستی ئاسنین لە ناوچەی سەوز ئامادەن، تا بەمشێوەیە ناوچەی سەوز لە تەواوی ناوچەكانی تری پایتەخت داببڕن.
لە كاتی داخستنی دەورازەكانی ناوچەی سەوز، خنكانی هاتوچۆ لە ناوچەكانی تر دروست دەبێ و زۆرینەی دانیشتووانی بەغدا دەبێ چەندان سەعات لە ناو ئۆتۆمبێلەكانیان بمێننەوە، كە هیچ مۆڵەتێكیان نییە بە ناو ناوچەی سەوز تێپەڕن، لە سەعاتەكانی سەرەتای ڕۆژی 28ی حوزەیران/یۆنیۆ دەروازەكانی ئەو ناوچەیە داخران و تانكی ئەبرامزی ئەمەریكی و هێزەكانی دژەتیرۆر لە ناوچەكە بڵاو بوونەوە، ئامانجی ئەو ڕێوشوێنە ڕێگرتن بوو لەوانەی لەناو ناوچەی سەوزن بۆ دەرەوە ڕابكەن، لەبری ئەوەی ڕێگریی لەوە بكەن ئەوانەی لە دەرەوەن بێنە ناو ناوچەی سەوزەوە.
لەگەڵ هەڵاتنی تیشكی خۆر عێراقییەكان بە ئاگاهاتن و هەواڵی گرتنی 50 كەسایەتی كە لە ناویاندا 12 پەرلەمانتار و بەرپرسی گەورە هەن، دەستگرتن بەسەر سەتان ملیۆن دۆلاری كاش و بڕێكی زۆر زێڕ ڕاگەیەنرا، وێنە و ڤیدیۆی گرتن و پارە زۆرەكان بە شێوەیەكی فراوان بڵاو بوونەوە، كاتێك هێزەكان دەرگەی قاسە ئاسنینەكان دەكەنەوە كە پڕە لە پارە و خشڵ و جانتای پڕ لە دۆلار.
هەڵمەتەكانی گرتن بووە هۆی دڵخۆشییەكی گەورەی خەڵك بە درێژایی مێژووی عێراقەوە، خەڵكی عێراق بە لایەن و مەزەو و نەتەوە و باكگراوەندی كۆمەڵایەتیی جیاجیاوە هاوڕان لەسەر یەك شت، ئەویش گەندەڵی حزبە سیاسییەكانە كە لە دوای 2003ەوە هاتوونەتە سەر حوكم، بریتین لە سوپایەك لە سەرۆك حزب و سەرمایەدار و فەرماندەی میلیشیاكان.
لە ڕۆژی دانانی بە سەرۆكی نوێی حكوومەتی عێراق لە سەرەتاكانی مانگی ئایار/مایۆ، عەلی زەیدی هاوشێوەی سەرۆك حكوومەتەكانی پێش خۆی دروشمەكانی دووبارە گێڕانەوەی مەزنی بۆ وڵات، پشتیوانیكردنی كشتوكاڵ و پیشەسازی و گەنجان و چاكسازی و باشكردنی دۆخی كارەبا و چارەسەر تەنگژەی نیشتەجێبوون كۆتایی دێت، بەڵام ئەو دوو دۆسیە سەرەكییەی كە عەلی زەدی كاری لەسەر كرد، چەكداماڵینی میلیشیاكان و ڕیشەكێشكردنی گەندەڵییە.
لە پەراوێزی دابەزینی ئاستی پارەی ناو گەنجینەی عێراق بەهۆی وەستانی تەواوەتی هەناردەكردنی نەوتی ئەو وڵاتە لە دوای دەستپێكردنی هێرش بۆ سەر ئێران، ئەو دوو دۆسیەیە میلیشیاكان و گەندەڵی پێوەستن بەیەكەوە و بوونەتە هەڕەشە بۆ سەر دەوڵەت.
ئەمەیش لە كاتێكدایە سەرۆك وەزیرانەكانی پێشوو بە هەمانشێوە هەڵمەتی لەم جۆرەیان ڕادەگەیاند، بەڵام دوو سەرۆك وەزیرانی پێشوو كە ئەو هەڵمەتانەیان ڕاگەیاند، ویلایەتی حكوومەتەكانیان بە دۆسیەی پڕ لە گەندەڵییەوە كاتی هات و ئاستی خزمەتگوزاری گشتی لە وڵات وێرانە و بە وێرانیش ماوەتەوە.
سەرچاوەیەكی حكوومی بۆ ڕۆژنامەی گاردیان گوتی، نەخێر ئەمە تەنیا ڕێوشوێنێكی ڕۆتینی نییە كە هەر سەرۆك وەزیرانێكی پێشوو پێی هەستاون، ئەمە هەنگاوێكە كە پێشتر بوونی نەبووە و هاوشێوەی بوومەلەرزەیەكی ڕاستەقینەیە لە ناو ناوەندە سیاسییەكان، تەنیا پەیامێك نییە بۆ سیاسییەكان، بگرە پەیامێكە بۆ تەواوی عێراق بێ جیاوازی.
زیاتر گوتی، ئەوەی دەیبینین هەوڵی سەرۆك وەزیرانە بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئیپمراتۆریی دارایی حزبە سیاسییەكان، كە ئەو ئیمپراتۆرییانە لەسەر بنەمای گەندەڵی زۆر بنیاتنراو و زۆر لە سیاسییەكان بێ جیاوازی لەو دۆسیانە تێوەگلاون، كاتێك چوار پێنجێك لە گەندەڵكاران گورزیان لێ دەوەشێنرێت، ئەوا پەیامێكە بۆ هەمووان، ئەوەی بەسەر ئەواندا هاتووە دەكرێ بەسەر هەموواندا بهێنرێت، ئەگەر گەندەڵی بكەن.
عەلی زەیدی كە كاندیدی سازانی ناو چوارچێوەی هاوئاهەنگی بوو، دوای ڕەتكردنەوەی مالیكی لەلایەن ئەمەریكاوە پۆستی سەرۆكی حكوومەتی پێ درا، هەوڵ و دانوستانەكانی ڕاستییەكەی هاوشێوەی دابەشكردنی غەنیمەی دوای بوونە سەرۆكی حكوومەتە، ئەمەیش لە دوای هەموو هەڵبژاردنێك لە دوو دەیەی ڕابردوو بوونی هەیە لە پەراوێزی سیستمی پێكهێنانی حكوومەت لەسەر بنەمای “بەشبەشێنە”، كە وایكردووە پرۆسەی سیاسی لە عێراق گۆشەگیر ببێت.
لە ئەنجامی ئەو سیستمە، سەركردەی حزبەكان و فەرماندەی میلیشیاكان لە مانۆری سیاسی و هەڕەشەكانیان بەردەوام دەبن، پشكی مێژوویی پێكهاتەكان و ستەمی مێژووی دژ بە پێكهاتەكان و ڕێژەی كورسییەكان و خەبات بەكار دەهێنن، بۆ دەسكەوتنی پۆستی وەزاری و دامەزراوە گرنگەكانی دەوڵەتی، جۆرەها فێڵ و بەرتیلدان بەكار دەهێنرێت تا پۆستە وەزارییەكان دابەش بكرێن، كە ئەو پارەیەی بۆ دەسكەوتنی پۆستەكانیش خەرج دەكرێ، لە گەنجینەی گشتی وڵات دەردەهێنرێت.
بانكێكی نێودەوڵەتی كە حكوومەتی عێراق ڕاوێژی لێ وەردەگرێ بۆ چاكسازی لە سیستمی بانكی و پاككردنەوەی بۆ گاردیان ئاماژەی داوە، حزبەكان دەوڵەتیان لە ناو دەوڵەت دروست كردووە، بە شێوەیەكی گشتی حەوت تا هەشت دەوڵەتۆچكەمان لە ناو دەوڵەتی عێراق هەیە، ڕێژەی پێنج تا 10%ی سەرجەم گرێبەستە حكوومییەكان بۆ ئەوان دەڕوات.
لەگەڵ تەواوبوونی هەڵبژاردن، حزبەكان كەسانی ناو ڕیزی خۆیان كە نزیكن لە سەرۆكی حزب، یان كەسانێك كە شارەزایی سیستمی بیرۆكراتی دەوڵەتن لە پۆستەكان دادەنێن، كە شارەزایی كاروباری دەوڵەت و بنەماكان و دۆخی مانەوەی دەوڵەتن لە ژێر دەسەڵاتی حزبەكان، ئەو سیستمە بیرۆكراتییە سەركەوتوو بووە لەوەی لە سەرەوە هەموو شتێك باش دەربكەوێت، ماوەی چەند سەدەیەكە وەك ئامرازی هەژموونسەپاندن بەسەر دەسەڵات لەلایەن عوسمانییەكان سەرەتا و دواتریش لەلایەن بەریتانییەكان لە هیندستان و دیكتاتۆرە سەربازییەكان كاری پێ دەكرێت، دواجاریش لە دوای لەناوبردنی ڕژێمی پێشووی عێراق گەیشتە ئەو وڵاتە، لە كاتێكدا ئەمەریكییەكان دەیانویست عێراق لەسەر بنەمای بازاڕی ئازاد و نیولیبراڵی بنیات بنێنەوە، بێ ئەوەی زانیارییان لەبارەی عێراق و مێژووەكەی هەبێت.
ئەو سیستمی بەرتیلدان و واستەكارییە لە دەرهێنانی ناسنامەیەك بۆ گرێبەستی ملیاران دۆلار بوونی هەیە و بە زنجیرە تێپەڕ دەبێت، كاتێك لە 2025 عەدنان جومەیلی ئەندازیارێكی گەنج وەك جێگری وەزیری نەوت بۆ كاروباری پاڵاوگەكان دیاری كرا، بەشێك بوو لەو پرۆسەیە و ئەو ڕاستییەكەی جێبەجێكاری خواستی سەركردە سیاسییەكان بووە.
بۆیە لە سەردەمی حكوومەتی سوودانی لە دەیان پڕۆژە و بۆنەدا جومەیلی لە تەك سوودانی دەردەكەوت، دواجاریش لەلایەن حكوومەتەكەی سوودانییەوە بە كارمەندی تایبەت و دەسپاك هەڵبژێردرا و خەڵات كرا. بەڵام دوای شكستهێنانی سوودانی لە بوونەوەی بە سەرۆكی حكوومەت، هەموو شتێك هەرەسی هێنا و لە 30ی ئایار/مایۆیش جومەیلی گیرا.
تا ئێستە یەكلا نەبووەتەوە كە جومەیلی پلاندەری ئەو گەندەڵییە گەورەیە بووە، یان كەسانی تری لە پشتەوەیە، بەڵام لە كاتی بانگەشەی هەڵبژاردن بە ملیۆنان دۆلاری داوەتە ئەو كاندیدانەی كە لە لیستی سەرۆك وەزیرانی پێشوو محەمەد شیاع سوودانی بوون، تا بانگەشەی هەڵبژاردنی پێ ئەنجام بدەن.
Leave a Reply