ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نامۆ نییە بە ململانێكان، بەڵام بەگوێرەی هەموو پێوەرەكان لە شەش مانگی ڕابردوو لە ناو ئاڵۆزییەكی زۆر و چڕدا بووە، دوای ئەوەی ئەمەریكا و ئیسرائیل لە 28ی شوبات/فێبرایەر جەنگیان دژی ئێران ڕاگەیاند، وڵاتانی ناوچەكە ڕووبەڕووی كاروانی بەردەوامی هێرشی درۆن و مووشەكەكان بوونەوە بۆ سەر بنكەی سەربازی و ژێرخانی وزە و وێستگەكانی پاككردنەوەی ئاو، ناچار بوون فڕۆكەخانە و پاڵاوگەكان چەندان جار لە كاركردن بوەستێنن. هەروەها بەندەرەكانیان كاركردنی تێدا وەستا لە ئەنجامی هێرشە بەردەوامەكانی ئێران بۆ سەر كەشتییەكان لە گەرووی هورمز.
سەرەڕای زیاتر لە مانگێك دانوستان، وا دەردەكەوێ كە واشنتن و تاران سوورن لەسەر بەردەوامیدان بە پێكدادان بەشێوەی پچڕپچڕ، وەك هەوڵێك بۆ مایەپووچكردنی یەكتر و لاوازكردنی یەكتر. لەگەڵ ئەوەیش جەنگەكە فراوانتر بوو، لە میانەی گرژییەكانی ئەمدواییە حووسییەكانی یەمەن و میلیشیاكانی ئێرانیش لە عێراق هاتنە ناو جەنگەكەوە. هەروەها بەندەرێكی ئەسكەندەرییەی میسر بە درۆن هێرشی كرایەسەر، تا ئێستەیش هیچ وڵاتێك بەرپرسیاریەتیی ئەو هێرشەی ڕانەگەیاندووە، سەرەڕای ئەوەی ئەمەریكا دووپاتی كردەوە كە ئێران ئەنجامدەری هێرشەكەیە.
لەگەڵ بەردەوامبوونی ململانێكان، ئەو زیانانەی بەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ژێرخانی وڵاتەكانی دەكەون زۆر زیاتر دەبێت، هەروەها دابەشبوونی ناوخۆیی زیاتر دروست دەبێ، ئەمەیش كاریگەریی بەشێوەیەكی سەرەكی لەسەر كەرتی ئابووری دەبێ و دوای ئەوەی جێگیری دۆخی ئاسایش و سیاسی وڵاتانی كەنداو دەخاتە بەردەم مەترسییەوە.
دامەزراوەكانی ناوچەكە وەك ئۆپێك پلەس ڕووبەڕووی گوشاری توند بوونەتەوە، ڕێوشوێن هەن كە حكوومەتی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەتوانن بۆ ڕووبەڕوبوونەوەی ئەو ئاڵنگارییانە بیگرنەبەر، بەڵام چارەسەری ڕاستەوخۆ و یەكلاكەرەوە بوونی نییە. ئەو چارەسەر كاتییانەی كە هەیشن لێكەوتنی زۆریان هەیە، بۆیە بۆ مانەوە لەو چەرخە پڕ لە ململانێ و ئاڵۆزییەدا پێویستە لەسەر وڵاتانی ناوچەكە، چاو بە پێوەندییان لەگەڵ وڵاتانی دنیا بە گشتی و لەگەڵ وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست واتە لە نێوان خۆیان بەتایبەتی بخشێننەوە.
ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەردەوام لە ناو ناكۆكیدایە، بۆ نموونە ناكۆكی لەسەر ئیسرائیل و فەلەستین، ئیسلامی سیاسی و سیاسەتی نەوت و ناكۆكی شاراوەی نێوان سعوودیە و ئیمارات. گرژییەكان لە لیبیا و سوودان و یەمەن بەر لە جەنگیش بوونیان هەبوو، بەڵام جەنگی دژی ئێران ئەو ناكۆكی و كێشانەی زۆر قووڵتر كردووەتەوە.
ئیمارات بەهۆی سەركۆنەكردنی شەرمنانەی بۆردمانەكانی ئێران لەلایەن عومان و قەتەر و سعوودیە بۆ سەر ژێرخانی ئیمارات نیگەرانی دەربڕی، وڵاتان جیاواز لەبارەی چۆنیەتیی مامەڵەكردن لەگەڵ جەنگەكە بیر دەكەنەوە، ئەو ناكۆكی و جیاوازییانە ناكۆكی و كێشەكانی لە ناو وڵاتانی ناوچەكە زیاتر كردووە و چۆنیەتیی كەمكردنەوەی نەهێشتنی نادیارە، بگرە لەگەڵ بەردەوامی جەنگ ناكۆكییەكان زیاتر پەرە دەستێنن.
پێشتر وڵاتانی ناوچەكە ناچار بوون بۆ بەرگریكردن لە خۆیان پشت بە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا ببەستن، بە پێچەوانەوە دەكرانە ئامانجی ئەمەریكا و ناچار دەكران كە كار بۆ بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكا بكەن، بەڵام ئێستە دۆخەكە گۆڕاوە، سعوودیە ڕێككەوتنی بەرگریی هاوبەش لەگەڵ پاكستان و توركیا واژوو دەكات و زۆر لە حكوومەتەكانی ناوچەكە، چەك و جبەخانە لە ئەوروپا و كۆریای باشوور و توركیا و تەنانەت ئۆكراینا دەكڕن.
تا ئێستەیش سەرنجی وڵاتانی ناوچەكە لەسەر چین و رووسیایە بۆ دروستكردنی هاوبەشی سیاسی و ئابووری، بەتایبەت لە پەرەپێدانی پێوەندیی ئابووری لەگەڵ چین، كە سەتان ملیار دۆلاری لە ناوچەكە خەرج كردووە و وەبەرهێنانی پێ دەكات و سەرچاوەی یەكەمی كڕینی نەوتی وڵاتانی ناوچەكەیە.
هەر گۆڕانكارییەكان بۆ پشتنەبەستن بە ئەمەریكا بە تەواوی سنووردارە، چونكە هاوبەشێكی تەناهی جێگرەوە نییە، چین ئێستە دوودڵە لە بەكارهێنانی هێزی ئابووری خۆی بۆ پێشكەشكردنی كۆمەكی سەربازی و ڕووسیا لە ناو جەنگی دژ بە ئۆكراینا پێیدا چەقیوه و ئەوروپا دەجەنگێ بۆ هەماهەنگی نێوانیان لە دۆسیەكانی بەرگری، بە بڕاوی وڵاتانی كەنداویش ئەوروپا بە تەواوی سەرنجی خۆی لە كاروباری ناوخۆی خۆی چڕ كردووەتەوە، جیا لەوەیش حكوومەتەكانی ئەوروپا ڕازی نین لە هەوڵەكانی رووسیا و چین لە یارمەتیدانی ئێران لە میانەی جەنگی لەگەڵ ئەمەریكا. لە ڕێی ناردنی كەلوپەلی سەربازی بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی توانا سەربازییەكانی كە لە ئەنجامی بۆردمانەكان وێران كراون. بۆیە لە ناو ئەو هاوكێشە ئاڵۆزەدا، وڵاتانی ناوچەكە تا ئێستەیش پێویستیان بە ئەمەریكا و بەرگریكردنی ئەمەریكایە لێیان.
بە پێچەوانەی هەوڵەكانی پێشوو بۆ فرەجۆركردنی پێوەندییەكان، بەڵام ئەو گۆڕانكارییە بە تەواوی سنووردارە و بێ بوونی واشنتن لە ناوچەكە دۆخەكە بێهوودەیە. چونكە واشنتن پێویستییەكانیان دەستەبەر دەكات، بە مەرجێك دژی سیاسەتەكانی خۆی نەبن، بەڵام دواجاریش ئەو فرەجۆركردنەی پێوەندییەكان و پشتپێبەستن، هەژموونی ئەمەریكا لە ناوچەكە كەم دەكاتەوە. بەشێك لە وڵاتان بە كردەیی بەلایەنی چالاكی ناوچەكە پێوەست بوون، تێكەڵبوون بە دۆخی ئێرانەوە، بەرژەوەندیی هاوبەشیان بۆ دروست كراوە. لە كۆتاییدا ئەگەر واشنتن نەتوانێ بیانپارێزێت و ئاسایشی وڵاتەكانیان بە پارێزراوی بهێڵێتەوە، ئەوا هەندێ لەو وڵاتانە ناچار دەبن لەگەڵ تاران دەست بە گفتوگۆ بكەن، بەتایبەت دوای ساڵانێك شكست لە سیاسەتی قووتدان و هەڵلووشینی ئێران لە ناوخۆوە.
وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەشێوەیەكی سروشتی ناتوانن بە ڕێژەیەكی ڕەها و تەواوەتی پشت بە هێزی بیانی بۆ پاراستنی خۆیان لە ململانێكانی ناوچەكە ببەستن، بگرە ئەو وڵاتانە پێویستیان بە بەهێزكردنی توانای سەریازی و بەرگری ئاسمانییە. ئەو وڵاتانە پێویستیان بە سیستمی دژە هێرشی ئاسمانی و مووشەكی هەیە و بەهێزكردنی تواناكانی مووشەكی پێكانی درۆنە لە ئاسمانەوە. تا ئێستەیش ئەو جۆرە پیشەسازییانە لە ناوخۆی ئەو وڵاتە لە قۆناغی پێنەگەیشتندان. بۆیە بەشێوەیەكی سەرەكی پشت بە كۆمپانیا و كارگەی بیانی دەبەستن، بەڵام ئەو كەرتە گەشەپێدانی باشی تێدایە، چونكە جەنگ بۆ ماوەیەكی نادیار درێژ دەبێتەوە، تا ئەو كاتەی كۆمپانیا ناوخۆییەكان دەتوانن بڕی زیاتری چەك بەرهەم بهێنن كە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێویستیەتی.
لەگەڵ ئەوەیشدا قورسە وڵاتانی ناوچەكە بتوانن لەسەر ستراتیجێكی بەرگریی هاوبەش لە ناو خۆیاندا ڕێكبكەون، بەهۆی دابەشبوون و ناكۆكی سیاسی زۆر لە نێوانیانەوە. پێویستە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست سیستمی بەرگری و مووشەكی خۆیان یەكبخەن و بەڕێوەبردنی زەنگی بوونی درۆن لە ناوچەكە یەكبخرێت.
نەبوونی ئەو یەكێتییە لە ناو ئەو وڵاتانە و خەرجركردنی پارەیەكی خەیاڵی بۆ كڕینی سیستمی مووشەكی سەربەخۆ لەلایەن هەریەكێك لەو وڵاتانەوە، وایكردووە كە نەتوانرێ بەرپەرچی سەرجەم هێرشەكانی ئێران بدرێتەوە، چونكە وەڵامدانەوەكە فرەجەمسەر و فرەشوێن دەبێت.
سەرەڕای ئەو هەموو ئاڵنگارییانە مێژووی خۆی دەگەڕێنێتەوە و دەڵێ، مێژووی ئەو ناوچەیە توانای ئەوەی هەیە كە سنووری ململانێی ئەمەریكی و ئێرانی كۆتایی پێ بهێنێت.
Leave a Reply