پێوەندیی نێوان یەكێتیی سۆڤییەت و شۆڕشی كوردی لە باشووری كوردستان لە ماوەی نێوان 1958 تا 1975، نموونەیەكی گرنگە لە كاریگەریی سیاسەتی جیهانی و ململانێی دەوڵەتەكان لەسەر بزووتنەوەی نەتەوەیی، ئەم پێوەندییە لە ماوەیەكی دیاریكراودا لە پشتگیریی سیاسی و دیپلۆماسییەوە گەیشتە هاوكاری و پێوەندیی نزیك، بەڵام هەرگیز بە شێوەیەكی هەمیشەیی و بێ مەرج نەما. بەرژەوەندییە ستراتیجییەكانی مۆسكۆ، گۆڕانی ڕژێمەكانی عێراق و پێوەندییەكانی سۆڤیەت لەگەڵ وڵاتانی ناوچەكە، كاریگەرییان لەسەر ڕەفتاری ئەو وڵاتە بەرانبەر بە كورد هەبوو.
لە ماوەی ئەم 17 ساڵەدا، پێوەندیی سۆڤیەت و كورد لە سێ قۆناغی سەرەكیدا گۆڕانی بەسەردا هات: سەردەمی عەبدولكەریم قاسم، سەردەمی عەبدولسەلام عارف و عەبدولڕەحمان عارف و سەردەمی دەسەڵاتی بەعس. هەڵسەنگاندنی ئەم قۆناغانە دەریدەخات كە پشتگیریی سۆڤیەت لە كورد زیاتر بە پێی بەرژەوەندیی سیاسی و تەناهیی مۆسكۆ دیاری دەكرا.
دوای شۆڕشی ١٤ی تەممووز: هیوای نوێ و سنووری پشتگیری
شۆڕشی ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨ و ڕووخانی پاشایەتی لە عێراق، هیوایەكی نوێی لە نێو هێزە سیاسییەكان و بە تایبەتی لە نێو كورددا دروست كرد، حكوومەتی عەبدولكەریم قاسم لە سەرەتادا لەبارەی ماف و هاوبەشیی كوردانەوە هەندێك بەڵێنی دا، و كوردیش بەشداریی خۆی لە گۆڕانكارییەكانی دوای شۆڕشدا بەهێز كرد. لەو كاتەدا، سۆڤیەت بە شێوەیەكی گشتی لە ڕووخانی پەیمانەكانی پێشووی ناوچەكە و لە هاتنەسەركاری ڕژێمی نوێی عێراق پشتیوانی دەكرد.
لەگەڵ ئەوەشدا، مۆسكۆ لە سەرەتای دەسەڵاتی قاسمدا پشتگیرییەكی ڕاستەوخۆ و بێ مەرجی لە داواكارییە سیاسییەكانی كورد نەكرد. هۆكاری سەرەكی ئەوە بوو كە سۆڤیەت دەیویست پێوەندییەكانی لەگەڵ حكوومەتی عێراق بپارێزێت و پێگەی خۆی لە ناوچەكەدا بەهێز بكات. بۆیە، بەرژەوەندیی حكوومەتی هاوپەیمان و هاوسەنگیی نێودەوڵەتی، زۆرجار لە پێش داواكارییەكانی كورد دەخرایەوە.
لە كۆتایی سەردەمی قاسمدا، پێوەندیی نێوان حكوومەتی عێراق و بزووتنەوەی كوردی ئاڵۆزتر بوو، نەبوونی چارەسەرێكی سیاسی بۆ كێشەی كورد و زیادبوونی ململانێی ناوخۆیی، دەرفەتی بۆ گەشەكردنی شەڕ و ناسازگاری خۆش كرد، هەرچەندە پێوەندیی سۆڤیەت لەگەڵ كورد بە تەواوی نەبڕا، مۆسكۆ زیاتر هەوڵی دا پێوەندیی خۆی لەگەڵ دەسەڵاتی عێراق ڕێك بخات و لە توندبوونەوەی ناكۆكییەكە دوور بكەوێتەوە.
سەردەمی عارفەكان: دیپلۆماسی و هەوڵی چارەسەری سیاسی
دوای گۆڕانی دەسەڵات و هاتنەسەركاری عەبدولسەلام عارف، هەوڵە دیپلۆماسییەكان بۆ چارەسەركردنی كێشەی كورد جارێكی تر گەڕانەوە. لەو قۆناغەدا، سۆڤیەت ڕۆڵی ناوبژیوان و پاڵنەری گفتوگۆی سیاسیی گێڕا. مۆسكۆ لە ڕێگەی پەیوەندییەكانی لەگەڵ بەغدا و هەندێك لە سەركردەكانی كورد، هەوڵی دا ئاگربەست و ڕێككەوتنێك لە نێوان دوو لایەنەكەدا پێكبهێنێت.
یەكێك لە گرنگترین هەوڵەكانی ئەم قۆناغە، ڕێككەوتنی ١١ی ئازاری ١٩٧٠ بوو. ئەم ڕێككەوتنە، كە بەشێكی گرنگی لە ڕێكخستنی مافە كوردییەكان و دانپێدانانی بە تایبەتمەندیی نەتەوەیی كورد پێكدەهێنا، بە هەوڵی ناوبژیوانانە و دیپلۆماسییەكان پشتگیری كرا. سۆڤیەت لەو كاتەدا پشتیوانیی سیاسیی خۆی بۆ ڕێككەوتنەكە دەربڕی، چونكە لە بەرژەوەندیی مۆسكۆدا بوو كە شەڕی عێراق و كورد كەم ببێتەوە و پەیوەندییەكانی لەگەڵ بەغدا بەهێز بمێنێتەوە.
بەڵام ڕێككەوتنەكە بە تەواوی جێبەجێ نەكرا. ناكۆكی لەسەر سنووری ناوچە كوردییەكان، بەشداریی سیاسی، و چۆنیەتیی جێبەجێكردنی ئۆتۆنۆمی، دووبارە پەیوەندییەكان ئاڵۆز كردەوە. لەو قۆناغەداش، ڕەفتاری سۆڤیەت بە تەواوی لە بەرژەوەندیی خۆی جیانەبووەوە؛ مۆسكۆ دەیویست لە یەك كاتدا پەیوەندیی نزیك لەگەڵ حكومەتی عێراق بپارێزێت و لە توندبوونەوەی شەڕ ڕێگری بكات.
سەردەمی بەعس: هاوپەیمانیی عێراق و گۆڕانی هەڵوێست
لە ١٩٦٨دا بەعس جارێكی تر گەڕایەوە سەر دەسەڵات و پەیوەندییەكانی عێراق و سۆڤیەت بە ئاراستەیەكی نوێدا چوون. ڕژێمی بەعس هەوڵی دا پەیوەندییەكانی لەگەڵ مۆسكۆ بەهێز بكات، و هاوكاریی سیاسی و سەربازیی سۆڤیەتیش بووە هۆی نزیكبوونەوەی دوو لایەنەكە. لە سەرەتادا، بەعس بەڵێنی چارەسەركردنی كێشەی كوردی دا و هەندێك ماددەی ڕێككەوتنی ١٩٧٠ی جێبەجێ كرد؛ بەڵام جیاوازی لەسەر سنوور و دەسەڵات و مافی سیاسیی كورد بەردەوام مایەوە.
مۆسكۆ لەو قۆناغەدا هەوڵی دا كێشەی كورد لە ڕێگەی گفتوگۆ و ڕێككەوتنەوە چارەسەر بكرێت. بەڵام هەرچی پەیوەندیی سۆڤیەت و عێراق بەهێزتر بوو، ئەوەندەش توانای مۆسكۆ بۆ فشارخستنەسەر بەغدا سنووردارتر بوو، چونكە سۆڤیەت دەیویست هاوپەیمانیی ستراتیژیی خۆی لەگەڵ عێراق لە مەترسی نەخات.
لە ساڵانی سەرەتای حەفتاكاندا، ناكۆكییەكان لە نێوان حكومەتی بەعس و سەركردایەتیی كوردی قووڵتر بوونەوە.
بەغدا بە تەدریج هاوكارییەكانی لەگەڵ مۆسكۆ فراوانتر كرد، لە كاتێكدا بزووتنەوەی كوردی بۆ دۆزینەوەی پشتگیریی دەرەكیی جێگرەوە، ڕووی لە ئێران و ئەمریكا كرد. ئەم گۆڕانكارییەش هاوسەنگیی ناوچەیی گۆڕی و سۆڤیەتی زیاتر لەگەڵ حكومەتی عێراق هاوڕێ كرد.
ڕێككەوتنی ئەلجەزائیر لە ١٩٧٥دا، كە لە نێوان عێراق و ئێران واژۆ كرا، قۆناغێكی كاریگەر بوو. بە پێی ئەو ڕێككەوتنە، ئێران پشتیوانیی خۆی لە شۆڕشی كوردی كەم كردەوە و ئەو پشتگیرییە سەربازی و ماددییەی كە بزووتنەوەكە پشتی پێی دەبەست، لاواز بوو. لەگەڵ ئەوەدا، هەوڵی سەركردایەتیی كورد بۆ بەدەستهێنانی پشتگیریی ئەمریكا سەركەوتوو نەبوو. لە ئەنجامدا، هێزی شۆڕش بە توندی كەم بووەوە و شۆڕشەكە كۆتایی پێهات.
هەڵسەنگاندن: ئایدیۆلۆجیا لە یەك لا، بەرژەوەندی لە لایەكی تر
ئەزموونی ئەم ماوەیە نیشان دەدات كە پەیوەندیی سۆڤیەت و شۆڕشی كوردی، تەنها پەیوەندییەكی ئایدیۆلۆژی یان هاوڕێیەتیی سیاسی نەبوو. ئەگەرچی سۆڤیەت لە هەندێك كاتدا لە داواكارییەكانی كورد پشتیوانی كرد، لە كاتێكی تردا پاراستنی پەیوەندیی لەگەڵ دەسەڵاتی عێراق و بەرژەوەندییەكانی خۆی لە ناوچەكەدا، لە پێش ئەو پشتگیرییەدا بوو.
بۆ كورد، پەیوەندییەكان لەگەڵ مۆسكۆ دەرگایەك بوون بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانیی سیاسی و دیپلۆماسی، و هەندێك جار بۆ گەیشتن بە ئامانجەكانیان لە ڕێگەی گفتوگۆ. بەڵام ئەو پەیوەندییە پشتبەستراو بە هاوسەنگیی هێزەكان و گۆڕانی هاوپەیمانییەكان بوو. هەر بۆیە، كاتێك بەرژەوەندیی سۆڤیەت لەگەڵ داواكارییەكانی كورد یەك نەدەگرتەوە، پشتگیریی مۆسكۆ سنووردار دەبوو یان ئاراستەی دەگۆڕی.
ئەنجام
لە نێوان ١٩٥٨ و ١٩٧٥دا، سۆڤیەت لە پەیوەندیی خۆی لەگەڵ شۆڕشی كوردی چەند جارێك هەڵوێستی گۆڕی: لە سەرەتادا بەهۆی بەرژەوەندییەكانی لەگەڵ حكومەتی قاسم بە وریاییەوە مامەڵەی كرد؛ لە سەردەمی عارفەكاندا ڕۆڵی دیپلۆماسی و ناوبژیوانیی گێڕا؛ و لە سەردەمی بەعسدا، بەهۆی فراوانبوونی هاوپەیمانیی عێراق و سۆڤیەت، هەوڵی دا كێشەكە لە چوارچێوەی پەیوەندییەكانی لەگەڵ بەغدا كۆنترۆڵ بكات.
بە كورتی، سۆڤیەت نە بوو بە هاوپەیمانێكی هەمیشەیی و بێ‌مەرجی شۆڕشی كوردی، نەش بە تەواوی لە ڕووداوەكان دوور بوو. هەڵوێستی مۆسكۆ لە نێوان پشتگیریی سیاسی، ناوبژیوانی و پاراستنی پەیوەندیی ستراتیژی لەگەڵ عێراق گۆڕانی بەسەردا هات. ئەم مێژووە دەردەخات كە بزووتنەوە نەتەوەییەكان لە ناوچەیەكی پڕ لە ملمڵانێی نێودەوڵەتیدا، بۆ بەدەستهێنانی ئامانجەكانیان دەبێت جیاوازیی نێوان هاوپەیمانیی تاكتیكی و پشتیوانیی بەردەوام بناسن.
لەم بابەتەدا سوود لە كتێبی بارزانی و بزووتنەوەی رزگاریخوازی كورد- سەرۆك بارزانی، وەرگیراوە.
ئامادەكردنی/ جیلان جعفر مصطفى- زانكۆی سۆران
Leave a Reply